کتاب نمط پنجم؛ صنع و ابداع یا ملاک نیاز معلول به علت

کتاب نمط پنجم؛ صنع و ابداع یا ملاک نیاز معلول به علت نوشتهٔ رحمت الله شریعتی نجف آبادی است و انتشارات آیینه هستی آن را منتشر کرده است. این کتاب ترجمه و شرح کامل و مقایسه‌ای نمط پنجم اشارات و تنبیهات ابن‌سیناست.

درباره کتاب نمط پنجم؛ صنع و ابداع یا ملاک نیاز معلول به علت

آنچه پیش روی شماست، متن فیلسوف بزرگ، یعنی کتاب اشارات و تنبیهات ابن‌سینا و شرح خواجه نصیرالدین طوسی و شرح شرح قطب‌الدین رازی در مورد نمط پنجم از کتاب مذکور است.

ویژگی مهم آن کتاب این است که آخرین کتابی است که او در اواخر عمر ۵۸سالۀ خود تألیف کرده‌است، به دلیل اینکه نوآوری‌هایی دارد که در سایر کتب او نیست. آن نمط در خصوص صُنع و ابداع است. واژه نمط به «معنای جَماعتی از مردم است که در بعضی از امور یگانگی دارند» و نیز به‌معنای «راه و روش و طریقه است» آمده‌است . انوار سهیلی گوید: آن عدل‌ الهی‌ است که بر یک‌ نمط‌ است باقی ‌همـه‌جا گـاه رضا گه‌ سخـط است

فخر رازی گفته‌ است: ابن‌سینا در منطق اشارات، عنوان «نهج» را که به‌معنای روش است به‌کار برده‌ است؛ ولی در بخش حکمت، عنوان «نمط» را که به‌معنای بساط و محل توقف است اختیار نموده‌ است، چون منطق، آلت و وسیله و راه است و حکمت، مقصد و هدف و توقف‌گاه است.

ایجاد یا مسبوق به عدم است که صُنع است و یا مسبوق به عدم نیست که ابداع است.

همه ماسوی الله بر سه دسته‌اند: 

۱- مبدَعات، یعنی موجوداتی که در ایجادشان ابداعی‌اند، یعنی به‌تدریج آفریده نشده‌اند و مسبوق به ماده و مدت نیستند، مثل ارواح و عقول و ملائکه.

۲- مخترَعات، یعنی موجوداتی که مسبوق به مادۀ بدون مدت‌اند و آن‌ها اجرام سماوی‌اند. این نظریه در هیأت جدید و حکمت متعالیه باطل شده‌است.

۳- مکوَّنات و کائنات، یعنی موجوداتی که مسبوق به ماده و مدت‌اند، مانند موجودات طبیعی و مادی.

این نمط دربارهٔ ملاک نیاز معلول به‌علت است که بعضی، از راه حدوث زمانی و برخی از راه امکان و یا حدوث ذاتی و جَماعتی به وسیله حرکت و عده‌ای از راه اَصالت و حقیقت وجود و عَدیدی از طریق نظم و غایتمندی عالم و… به وجود واجب تعالی پی می‌برند.

حکماء حدوث زمانی عالم را که مورد اعتقاد معتزله است، دلیل اثبات وجود خداوند متعال نمی‌دانند. زیرا این‌ها واجب‌الوجود را علت مُحدِثه می‌دانند، نه علت مُبقیه. قاضی عبدالجبار معتزلی گفته‌ است: لوجاز علی الباری تعالی العدم لما ضرّ عدمه وجودَ العالم.

علاوه‌بر آن، آن نظریه با دعای شب‌های جمعه: «یا دائم الفضل علی‌البریه» سازش ندارد.

اساس حکمت، برهان و تفکر و تعقل است، نه تعبد و تقلید و تعصب، زیرا نتیجهٔ این‌ها، رکود و سقوط و هبوط است و نتیجهٔ آن‌ها تکامل و پویایی و رشد. ما عرفا و حکما و علما را دوست داریم ولی به‌حق و حقیقت عشق می‌ورزیم.

سید نورالدین شیرازی گفته‌ است: برای تعلّم فلسفه از پدرم اجازه خواستم. به من گفت: به این شرط اجازه می‌دهم که مقلد فلاسفه نباشی. طالبان فلسفه باید اهل چون‌وچرا و خواستار حقیقت و مستعد و لایق و عاشق حکمتِ ضد نکبت و دور از هوی و هوس باشند.

نویسنده عین تمام متن ابن‌سینا را آورده سپس به ترجمه و شرح کامل آن پرداخته‌ است و تمام متن خواجه نصیرالدین طوسی را ترجمه و شرح کرده‌ است و از مطالب مهم مُحاکم، قطب‌الدین محمد رازی و دیگران نیز استفاده برده‌ است و قبل از متن، عنوان گذاری کرده‌ است تا طالب فلسفه، اجمالاً منظور متن را بفهمد و هیچ عنوانی را مبهم نگذاشته‌ است.

ضمن اینکه به مقایسه و تطبیق میان قرآن و حکمت و عرفان و کلام و علوم تجربی و… پرداخته‌ است.

راقم این سطور معتقد است حکمت و عرفان باید به علم کلام و علم کلام هم باید به قرآن و احادیث و روایات اهل‌بیت (ع) منتهی شوند والا کوشش‌های علمی در آن‌ها به نقص و بلکه به جهل منجر می‌شود.

خواندن نمط پنجم؛ صنع و ابداع یا ملاک نیاز معلول به علت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران حوزهٔ تصوف و عرفان پیشنهاد می‌کنیم.