کتاب انقلاب را زیستن

«ما نسلی هستیم که در جنگ‌های شما زاده شده‌ایم، کودکی‌مان را در تروریسمِ شما، نوجوانی‌مان را در فرقه‌گراییِ شما و جوانی‌مان را در فسادِ شما صرف کرده‌ایم. ما نسل رؤیاهای دزدیده‌شده و پیری زودرس هستیم».

زن دیگری گفت: «حقیقتاً به این درک رسیده‌ام که در جامعه‌ای که زنان را به باحجاب (زن خوب) و بی‌حجاب (زن ناقصی که هدایت نشده) طبقه‌بندی می‌کنند، نمی‌توانم با خشنودی به محجبه‌بودن ادامه دهم».

کدام تروریسم؟ چه تروریسمی؟ شش سال است که با تروریسم می‌جنگید؛ اگر در سرتاسر جهان با تروریسم می‌جنگیدید تاکنون آن را از بین برده بودید. با چه می‌جنگید؟

زمانی که زنان انتظار همان برابری‌ای را داشتند که در جریان خیزش‌ها طعم آن را چشیده بودند با تعصب مواجه شدند. و این وضعیت فقط در حکومت‌های مذهبی مانند ایران پس از «انقلاب اسلامی» یا اخوان‌المسلمین در مصر روی نداد. رژیم‌های غیرمذهبی، سکولار، ملی‌گرا و غربی‌شده نیز پس از انقلاب تبعیض را تحمیل کردند و از زنان انتظار داشتند «به جایی که تعلق دارند» بروند.

در‌واقع در پایان دههٔ ۲۰۱۰، تغییر چشمگیری در دین‌داری جوانان و زنان مشاهده می‌شد. مردان و زنان جوان بی‌اعتمادی عمیقی نسبت‌به مقامات مذهبی نشان دادند. حتی «واعظان جدید» غیرروحانی مانند عمرو خالد که زمانی نام‌آشنا بودند، جذابیت خود را به‌شدت از دست دادند. جوانان رفته‌رفته مذهبِ سازمان‌یافته و اسلام سیاسی را کنار گذاشتند و به ایمان خصوصی، صوفی‌گری یا بی‌اعتقادیِ کامل روی آوردند.

«این اتفاق به مسئلهٔ امنیت در خیابان‌ها تبدیل شد، گویی که ممکن است هر زمان هر جا بمیری».

«اگر صدایم شنیده شود به سیاست علاقه خواهم داشت ... {در غیر این صورت} سیاست آدم را به زندان می‌اندازد».

پیشرفت تنها زمانی رخ می‌دهد که مردم عادی درگیر کنش‌های خارق‌العادهٔ مجادله‌ایِ جمعی گردند: زمانی که سالمندان، زنان خانه‌دار، والدین، کودکان، کشاورزان و کارگران دست از روزمرگی خود بکشند و به خیابان‌ها و کوچه‌های مجادله بیایند. مردم عادی با مشارکت گسترده در این خیزش‌ها کارزار حاشیه‌ای و البته تماشاییِ جوانان را به‌سمت جریان اصلی سوق می‌دهند. مشارکت زنان به‌ویژه در «زنانه‌کردن»، «متمدن‌سازی» و در‌نتیجه در مصون‌سازی بدنهٔ سیاسی خیزش‌ها در‌برابر کنش‌های افراطیِ نامتمدن و خشونت‌آمیز بسیار مؤثر بوده‌اند.

دولت به‌طور کلی جوانی را «مسئله» می‌دید؛ جوانی [از سویی] منشأ بالقوهٔ بیماری‌های اجتماعی و خطرات سیاسی و [از سوی دیگر] نیروی پیاده‌نظامِ بالقوهٔ اسلام سیاسی دیده می‌شد.

رژیم‌ها از نقش زنان در توسعهٔ ملی سخن می‌گفتند، از شوراهای ملی یا وزارتخانه‌های امور زنان حمایت می‌کردند و روز زن را گرامی می‌داشتند؛ اما وقتی با صداهای انتقادی و مستقل زنان مواجه می‌شدند دست به سرکوب می‌زدند.

«حکومتی مستبد دو نفر را که هیچ امیدی به فردا نداشتند از دوست‌داشتنِ یکدیگر منع می‌کرد».

گروه‌های فرودست ممکن است برای اجتناب از خطرْ نارضایتی خود را به‌طور رسمی نشان ندهند، اما به‌طور خصوصی بسیار بدبین هستند و آشکارا انتقاد می‌کنند. ممکن است در رویدادهای رسمی شرکت کنند، رسانه‌های دولتی را دنبال کنند و به حاکمان خودکامه رأی دهند، اما در زیرجوامعشان بی‌سر‌و‌صدا واقعیتِ خودشان را خلق می‌کنند؛ معانی، هنجارها و روایت‌هایی می‌سازند که اغلب در مقابل گفتمان و رویهٔ اقتدارگرا قرار می‌گیرد. این امر، خواه برداشت گرامشی از «آگاهی متناقض» فرودستان را بازتاب دهد و خواه نه، در بهترین‌حالت ظاهر متناقضی دارد. مهم این است که وقتی شکاف سیاسی پدیدار می‌گردد، ممکن است گروه‌های فرودست در زیرجوامعشان بر ضد همان حاکمانی برخیزند که اندک‌زمانی پیش به آنها رأی داده بودند.

زنان زیادی قربانیانِ بی‌دفاعِ جنایات ناموسی شدند؛ جنایاتی که در کتب حقوقی مجازات‌های مداراآمیزی برای آن در نظر گرفته شده بود.

اگر اهل این کشور نیستید، مسئول این کشور هم نباشید. تمام.

خشونت علیه زنان به سلاح جنگی تبدیل شد؛ این راهبردی برای تحقیر مردان و مردانه‌کردنِ مخالفان بود.

تونسی‌ها تا سال ۲۰۱۳ رکورد جهانی اعتصابات کارگری و اعتراض‌های اجتماعی را، با حدود سالانه ۴۵۰۰۰ اعتصاب و اعتراض، شکستند.

کاری که تهی‌دستان تونس و مصر می‌کردند فقط مربوط به بقا نبود، بلکه در اموری مشارکت داشتند که مارینا سیترین با تکیه بر تجربهٔ آرژانتین در سال ۲۰۰۱ آن را افقی‌گرایی می‌نامد، یعنی شکلی از ابتکارات مردمی که به‌دنبال قدرت دولتی نیست، بلکه در پی ایجاد قدرت جایگزین و موازی برای دولت با روش‌های جدید سازماندهی زندگی اجتماعی و اقتصادی در بنیان جامعه است. تهی‌دستان به چیزی پرداختند که جامعه‌شناسی به نام محمد بامیه آن را آنارشیسم می‌نامد: احیای خود‌‌حکمرانی، همیاری متقابل، همبستگی و اعتماد محلی.

یکی از دانشجویان گفت: «اگر صدایم شنیده شود به سیاست علاقه خواهم داشت ... {در غیر این صورت} سیاست آدم را به زندان می‌اندازد».

هم عادات اجتماعیِ محافظه‌کارانه، هم مردان و هم دولت‌های سکولار، برای حفظ نابرابری جنسیتیْ اغلب به مذهب و «ارزش‌های اخلاقی» متوسل می‌شدند؛

«آخرین چیزی که جوانان به آن فکر می‌کنند دین است... آنها به پول نیاز دارند، باید ازدواج کنند، ماشین بخرند... هرکسی بتواند این چیزها را فراهم کند جوانان به او رأی می‌دهند».

روایت زن و انقلاب هم‌زمان روایت پیگیری، تناقض و تعصب است. یک دیدگاه انتقادیِ معیار وجود دارد که مردسالاری را متهم می‌سازد که زنان را برای شرکت در خیزش‌ها فریب می‌دهد و وقتی همه‌چیز تمام شد، آنها را کنار می‌زند.

ناجنبش کنش‌های پراکنده اما مجادله‌آمیز افراد و خانواده‌ها در زندگی روزمره است که برای افزایش فرصت‌های زندگی‌شان اغلب به شیوه‌ای بی‌صدا و محتاطانه مبارزه می‌کنند.

با آگاه‌تر، ماهرتر و ذی‌حق‌تر شدنِ کنشگران عامه، نخبگان حاکم هشیاری و کینهٔ بیشتری به کار می‌برند. گروه‌های مسلط که از هجوم انقلابی زخمی شده‌اند، برای مقابله، تحکیم قدرت، اِعمال نظارت و حتی بازگرداندن نظم قدیم می‌کوشند. این پیامد به شورشیان یادآوری خواهد کرد که دگرگونی بنیادینِ بلوک‌های قدرتِ رژیم قدیمی و ایجاد رژیمی که پذیرای نظمی دموکراتیک و برابری‌خواهانه باشد، چقدر برای انقلاب ضروری است.

قرار نبود که بسیاری از رفتارهای جوانان سیاسی باشد. بلکه آنها در‌پی برآوردن برخی خواسته‌های دورهٔ جوانی بودند

در خیزش‌های عربی، افرادی که تبدیل به نماد شدند، به‌طرز چشمگیری بیشتر زن بودند تا مرد.

عادل عماره، سرگرد شورای عالی نیروهای مسلح، زنان معترض را نه «مثل دختر شما یا دختر من» بافضیلت، بلکه زنانی منحرف و ننگ‌آور توصیف کرد که شب‌ها و روزها را در کنار مردان در خیابان‌ها و میان درگیری‌ها گذرانده‌اند و خانواده‌های خود را بدنام کرده‌اند. او چنین گفت تا زنان مبارز را از هرگونه فضیلت اخلاقی و حمایت محروم کند.

«فقط به این دلیل وارد سیاست شدم که باور داشتم دنیای دیگری ممکن است. به همین دلیل با دوستانم، خانواده‌ام و عزیزانم رؤیایی را در سر می‌پروراندم و برای رسیدن به آن به خیابان‌ها می‌رفتم تا ساماندهی کنم، بنویسم و خلاق باشم»