بریده‌هایی از کتاب شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه

ولی خود بچه‌های ایرانی که می‌رفتند در مقاومت فلسطین در جنوب لبنان وقتی می‌دیدند که این‌ها تحت عنوان فداییان فلسطینی مشروب می‌خورند، ویسکی می‌خورند، به زن مردم تجاوز می‌کنند، تو باغ مردم می‌روند، و میوهٔ آن را بدون اجازه می‌چینند، تحمل نمی‌کردند و ول می‌کردند. مثل برادر خود من، محمود مهتدی، که از طریق جلال‌الدین فارسی بدون آن‌که به من بگوید رفته بود به اردوگاه‌های مقاومت فلسطینی. بعد دیده بود که این‌ها یک مشت آدم لاابالی و بی‌دین و متجاوز هستند و کسی نماز نمی‌خواند و همه ویسکی می‌خورند و دنبال عیش‌ونوش هستند. این‌ها کسانی نیستند که قدس را آزاد کنند. آن‌ها بعد از انقلاب، در سفارت فلسطین در تهران هم داستان‌ها داشتند».

شاه به علم گفته بود: «هیچ بدم نمیاد که آمریکایی‌ها، مخصوصاً این آقای کیسینجر، خیال نکند که هر چه می‌گوید وحی مُنزَل است».

در دههٔ ۵۰ خورشیدی دویست‌واندی انقلابی ایرانی در سازمان امل مشغول یادگیری‌های نظامی بودند.

دوم آن‌که، پان‌عربیسم برای حفظ یکپارچگیِ هویت‌های نامتجانس در جهان عربی، بر تهدیداتی خارجی پای می‌فشرد. برای رهبران پان‌عرب، دشمن اصلی صهیونیسم و امپریالیسم غربی بود.

خطر سرخ از زمان حملهٔ پتر اول، تزار روسیه، به شمال ایران در سال‌های ۱۱۰۲ ـ ۱۱۰۱ خورشیدی (۱۷۲۳ ـ ۱۷۲۲ م)، خطر روسی همواره در صدر تهدیدهای ایران‌زمین قرار داشت.

جای شگفتی نبود که رهبران پان‌عرب به «تفاهم ضمنی تهران و تل‌آویو در تقسیم جهان عرب» باور داشتند و ایران را «اسرائیل دیگر» اعراب می‌خواندند.

رهبران بغداد ادعا می‌کردند که «عراق بر سر یکی از مسائل عراق با ایران مبارزه نمی‌کند، بلکه هدف آن جلوگیری از جاه‌طلبی‌های ایران و حفظ عربیت خلیج [فارس] و حق اَعراب در آبراههٔ شط‌العرب [اروندرود] است. عراق بر سر یک بشکهٔ نفتی با ایران مبارزه نمی‌کند، بلکه آن را برای دفاع از ثروت ملل عرب در خلیج [فارس] انجام می‌دهد».

هر ملتی باید در جست‌وجوی یک متحد “طبیعی” برای خود باشد؛ متحدینی که با آن‌ها علائق مشترک و دائمی دارد. باید از اتحادهای مشکوک و متزلزل، که تنها باعث بروز مشکلاتی برای دولت می‌شود دوری جست. یک متحدِ مطمئن و استوار ارزش بیشتری دارد تا زیادی از متحدانی که در دقایق حساس، ناپایدار و متزلزل برخورد می‌کنند

«موقعیت استراتژیک ایران میان اتحاد جماهیر شوروی و خلیج فارس و ذخایر نفتی بزرگ آن، برقراری روابط دوستانه با ایران و حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران را برای ایالات متحده بسیار مهم ساخته است

برآمدن رژیم کمونیستی در یمن جنوبی در آذر ۱۳۴۶ (نوامبر ۱۹۶۷) بر نگرانی‌های شاه از گسترش مارکسیسم در جهان عرب صحه گذاشت.

ایران نه ملتی جعلی، برخلاف همهٔ همسایگانش، بلکه تمدنی است دیرینه

کیسینجر نیز نگاهی ستایش‌آمیز به شاه داشت و او را رهبری می‌دید که «از حیث فهم و دریافتِ روندها و جریان‌های بین‌المللی... از ستایش‌برانگیزترین رهبرانی است که با آن‌ها دیدار کرده‌ام. او فهمی استوار و منسجم از اهمیت موازنهٔ قدرت بین‌المللی و منطقه‌ای داشت»

بر پایهٔ دکترین نیکسون، قدرت‌های منطقه‌ایِ آسیا همچون ایران می‌باید مسائل و منازعات منطقه‌ای را مدیریت نمایند تا بدین واسطه نیروی نظامی آمریکا، مگر در برخوردهای احتمالیِ اتمی، از هرگونه درگیری نظامی اجتناب ورزد. اما این همه نیازمند مسلح‌کردن سنگین متحدان منطقه‌ایِ قدرتمند آمریکا و در رأس آنان ایران بود

برای شاه، خلیج فارس حیاط‌خلوت ایران بود و از همین رو برای امنیت ملی کشور اهمیت بسیاری داشت

اولین قرارداد فروش نفت ایران به اسرائیل در سال ۱۳۳۶ بسته شد و تل‌آویو تنها با تکیه بر نفت ایران توانست سال‌های تحریم نفتی ۱۳۴۲ (۱۹۷۳) را از سر گذراند

ایران پهلوی همچنان صدر و شیعیان لبنان را به چشم هم‌پیمانی بالقوه در مهار پان‌عربیسم می‌نگریست

سیاست خارجی غیردولتی ایران در دوران شاه، بخشی از استراتژی گسترده‌تر مهار خطراتی بود که امنیت ملی و یکپارچگی سرزمینی ایران را هدف قرار داده بودند.

محمدرضا شاه پهلوی زمانی گفته بود: «دفاع از ایران و سیاست مستقل ملی از تمام اصولِ انقلاب [سفید] هم مهم‌ترند. تا ایرانی نباشد، هیچ یک از اصول انقلاب معنا نخواهد داشت و قابل اجرا نخواهد بود. اگر ایران قوی و مستقل باشد، اصول انقلاب هم خواهد بود. اما اگر نباشد، هیچ چیز دیگر هم نخواهد بود. دفاع از ایران و سیاست مستقل ملی را به‌جای این‌که اصول انقلاب [سفید] قرار دهیم، به‌عنوان دو “مافوق اصل” اعلام می‌کنیم.

«این جملهٔ ایشان بسیار معروف است که اگر در جغرافیای جهان کشوری مثل لبنان با این تعدد و تکثرِ طایفه‌ای نبود، یک همچو کشوری برای مصالح اسلام می‌باید درست می‌شد.»

صدر نیز از افزایش تنش با ایران خودداری می‌کرد. به گفتهٔ یزدی: «پس از تظاهرات ۱۳۴۲، آیت‌الله خوانساری به صدر توصیه کرده بود که به دلیل اهمیت شیعیان لبنان برای شاه، روابطی خوب را با او برقرار کند.»

البکر سخنرانی تندی سر داد و ایران را تهدید کرد که: «من عرب و مسلمان نخواهم بود اگر که این موضع [ایران] را فراموش کنم. آنان [اعراب و مسلمانان] در دست من هستند. من آنان را هر زمان که بخواهم [به سوی ایران] شلیک می‌کنم.

سیاست خارجی غیردولتی ایران در کردستان عراق شکافی عمیق را در رده‌های بالای نهادهای تصمیم‌گیر سیاست خارجی آمریکا ایجاد کرده بود

بنیانگذاری سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) در نشست ۷ خرداد ۱۳۴۳ (۲۸ مهٔ ۱۹۶۴) عربی در امان، اردن، بیش از پیش بر ناامنی لبنان افزود

شاهی که پیشتر با اطمینان به‌نفس اشاره کرده بود: «ایران می‌تواند دولت مصنوعی عراق را... که ساختهٔ [وینستون] چرچیل بوده... به‌راحتی خُرد و ویران سازد.»

اکثر شیعیان لبنان به دلیل اقدامات روحانیون درباری و تبلیغات سفارت ایران و عوامل دیگر تصویری که از شاه دارند، غیر از تصویری است که شما از شاه دارید. آن‌ها شاه را به‌عنوان یک زمامدار و رئیس یک حکومت شیعه می‌شناسند و برای او قداست قائل هستند

صدر و چمران به موازنهٔ میان از یک سو منافع و امنیت شیعیان و از سوی دیگر کمک به فلسطینی‌ها باور داشتند، در حالی که انقلابیون پیرو امام خمینی سودای آن را داشتند که جنوب لبنان را به جبهه‌ای در برابر اسرائیل تبدیل کنند.

علی‌رغم کمک استراتژیک به کردهای عراق، ایران از فروپاشی موجودیت عراق و ایجاد دولت مستقل کردی پرهیز می‌کرد

شاه در مصاحبه با یک روزنامهٔ یوگوسلاویایی در ۱۳۴۶ (۱۹۶۷) گفته بود: «هر اشغال سرزمینی با زور نباید به رسمیت شناخته شود.»

حتی شاه هم تنهایی استراتژیک ایران را به‌گونه‌ای ضمنی دریافته بود. برخلاف نگاه مرسوم به‌عنوان عروسک خیمه‌شب‌بازی آمریکا، او در دوران پادشاهی‌اش هیچ‌گاه از حمایت تضمین‌شدهٔ آمریکا، در صورت هجوم شوروی یا یکی از هم‌پیمان‌های مسکو به ایران، اطمینان کامل نداشت

قَدَر همچنین می‌افزاید: «یک مقام آمریکایی به حالت مستی به من در تهران گفت، لحظه‌ای که یک جانشین برای شاه پیدا کنیم، رژیم را تغییر می‌دهیم».