بریده‌هایی از کتاب خون و نفت

مکن ز غصّه شکایت که در طریقِ طلب به راحتی نرسید آن که زحمتی نکشید

از دست دادن کشورم برایم درست مثل از دست دادن یکی از اعضای بدنم بود. خون من در خاک ایران بود.

به سالار گفتم امشب برای من شبی بسیار غم‌انگیز است که یک خارجی مرا از سرزمینم بیرون کرده است.

به او گفتم: «انگلیسی‌ها بر خلیج تسلط دارند. اگر بخواهند، شما را از عربستان سعودی بیرون می‌اندازند.» خندید و پاسخ داد: «روزی خواهد رسید که آنها مجبور شوند نفت خلیج را با ما تقسیم کنند.» گفتم: «در ایران؟» گفت: «بله.» گفتم: «هرگز! آنها شما را بیرون خواهند انداخت و اگر دلشان بخواهد، غرق خواهند کرد.» هوور توانایی شرکتهای نفتی آمریکایی و قدرت طبع امپریالیستی آمریکا را می‌شناخت.

برای کسب پیروزی، تنها باید بردبار باشی. برای حفظ خود، تنها باید استوار باشی. سروینستون چرچیل

مرد آن است که در کشاکش دهر، سنگ زیرین آسیا باشد

تماشای تلویزیون، پوشیدن جین آبی، نوشیدن کوکاکولا ـ اینها نشانه تجدد است، نه تمدن. عده کمی کتاب می‌خوانند یا به هنر علاقه‌مندند. ما سرمشق و مشوّق نبودیم. تحصیلات اروپایی ما تنها در سطح باقی ماند.

وقتی ما شکیبایی او را می‌آزمودیم، نقل می‌کرد: «ای کاش خداوند به ما دو بار زندگی می‌بخشید، یکی برای تجربه‌اندوزی و دیگری برای به کارگیری آن.»

من در حالی از اتاق بیرون آمدم که غرورم بشدت جریحه‌دار شده بود. با چنین تفکری، تعجبی نداشت که ما هیچ‌گاه به جایی نمی‌رسیدیم. دولت من، مرا جریحه‌دار کرده بود. ما، جز یک مشت الاغ شپشو، چه بودیم؟

سپتامبر ۱۹۳۹ (شهریور ۱۳۱۸)، آتش جنگ جهانی دوم شعله‌ور شده بود.

برای کسب پیروزی، تنها باید بردبار باشی. برای حفظ خود، تنها باید استوار باشی.

معلوم نیست که سیا و MI۶ چه باجی به روسیه دادند تا، در زمانی که قدرتهای غربی کودتایی را در مرز جنوبی او سازماندهی کردند، او را ساکت نگه دارند.

در جناح شرقی روسیه، جنگ خونین و طولانی کره سرانجام به پایان رسید و در ۵ مرداد ۱۳۳۲ قرارداد آتش‌بس امضاء و اعلام شد. در همان روز، مصدق طی یک نطق رادیویی خطاب به ملت مدعی شد که قدرتهای بیگانه پنهانی نقشه سرنگونی او را می کشند، به قصد اینکه حامیان خودشان را به جای او بنشانند. نامحتمل به نظر می رسید که در کمتر از یک ماه بعد که تلاش برای کودتا صورت پذیرفت، اگر اتحاد شوروی حق و حساب خود را دریافت نکرده بود، آن را نادیده انگارد. از همه اینها گذشته، خطر تبدیل ایران به یک کشور کمونیستی، خطر افتادن نفت ایران به دست شوروی، و بهره‌برداری مسکو از حزب توده در خیابانها بود که آمریکایی‌ها را متقاعد کرد که در صف اول وارد میدان شوند.

در واقع لاشخور کمونیسم چیزی جز یک مترسک نبود، که برای سالها تنور سیاست خارجی ایالات متحده را گرم می‌کرد، تا این که تیرک آن شکست و به زمین افتاد. مصدق خودش نگران کمونیستها نبود، اما بدقت به این نگرانی گوش داد و تصمیم گرفت از کارت این لاشخور در بازی به نفع خودش بهره‌برداری کند. این بود که گفت توقیف کشتیها از طرف انگلیسی‌ها به اقتصاد ایران سخت فشار وارد می‌کند، و بالاتر از آن، ممکن است حکومت مضمحل شود. آن وقت است که کمونیستها می‌توانند به کشور راه پیدا کنند. این وضع درست چند سال پیش در دوران حکومت قوام‌السلطنه پیش آمد.

هنوز رازهای بسیاری وجود دارد. از همه مهمتر سکوت سنگین اتحاد شوروی است، که در جبهه شرقی‌اش در کره با ایالات متحده و سایر ملل متحد می‌جنگید، اما درباره دخالت آشکار واشنگتن در مرز جنوبی‌اش در ایران خاموش ماند. کتابهای تاریخ این جزئیات را نادیده می‌گیرند، و بایگانی انگلیس درباره این موضوع تا سال ۲۰۵۰ (۱۴۲۹) بسته خواهد بود. بی‌شک مطالب زیادی هست که باید فاش شود.

با وجود آنکه من نسبت به ملی کردن چندان تمایلی نداشتم، وقتی لایحه از تصویب گذشت و مصدق عهده‌دار نخست‌وزیری شد، من هم با موج شور و نشاط همراه شدم. سرانجام یکی از اعضای خاندانم به صحنه قدرت راه یافته و ما دوباره بر پشت زین بودیم و آماده اینکه کشور را به پیش برانیم.

با اینکه او یکی از معدود کسانی بود که درک می‌کرد با جدا کردن شرکت مادر از شرکتهای تابعه، ایران متحمل چه زیان فاجعه‌آمیزی خواهد شد، آن قدر واقع‌بین بود که بداند هرگونه امکان مصالحه‌ای از میان رفته است. پیشنهاد بسیار دیرهنگام پنجاه پنجاه شرکت نفت انگلیس و ایران، حالا دیگر خیلی کوچک می‌نمود. با آنکه مصدق و کاشانی دور از شأن خود می‌دانستند که به نمایندگان مجلس فشار وارد کنند، جو ضد انگلیسی حاکم بر مجلس چنان شدید بود که هر نماینده‌ای را با سر به طرف ملی کردن می‌راند. در این امر، انتقامجویی نیز دخالت داشت، چون بسیاری گمان می‌کردند که بدون نفت ایران، بریتانیا سقوط خواهد کرد.