کتاب حکمت در دوران شکوفایی فکری یونانیان

یک ملت را نه از حیث مردان بزرگی که دارد، بلکه بیشتر به واسطه این‌که مردان بزرگ خود را می‌شناسد و از آن‌ها تجلیل می‌کند باید باارزش شمرد.

برای یک انسان آزاده، گذشته هر اندازه هم که افتخارآمیز باشد فقط درسی است برای ساختن یک آینده باشکوه‌تر. راه انسان‌های آزاده به پیش است نه به پس.

فلسفه همواره کج‌اندیشان را کج‌اندیش‌تر کرده و بیماران فرهنگی را به سوی بیماری بدتر سوق داده است. در هر زمانی که شالوده فرهنگی از هم گسیخته شده، هروقت تنش لازم بین اجزای متشکل آن نقصان یافته است، فلسفه هرگز نتوانسته اجزای مختلف آن را به هم ربط دهد و به یک گروه متشکل بازگرداند. هرگاه کسی تصمیم داشته که از دیگران کناره‌گیری کند و حصاری از خودکفایی بر گرد خود بکشد، فلسفه آماده بوده است که او را بیشتر به ورطه انزوا بکشاند و سرانجام به وسیله همان انزوا نابودش سازد. فلسفه در جایی که نتواند با حق کامل خود به موجودی‌اش ادامه دهد خطرناک است و فقط سلامت یک فرهنگ آزاده این امکان را می‌دهد که فلسفه با حق کامل و به طور ثمربخشی به هستی خود ادامه دهد.

آنچه تفکر فلسفی را به تحرک وامی‌دارد، نیرویی بیگانه و فراسوی حیطه منطق است و آن قوه تخیل خلاّق نام دارد. همین قوه تخیل خلاّق است که تفکر فلسفی را بر آن می‌دارد تا با راحتی از امکانی به امکان دیگر جهش کند و هریک را به عنوان استراحتگاهی موقتی مورد استفاده قرار دهد.

این دو تن، مکتب واحدی را بنیان ننهادند. اصولاً، وجه مشترکی در میانشان نبود تا از یکدیگر چیزی بیاموزند که قابل آموختن به دیگران نیز باشد. زیرا پندارهایی که درباره وحدت در سر داشتند از اساس با هم متفاوت و درواقع، حتی ضد هم بود. آن‌ها در مسیر فکری جداگانه‌ای پیش می‌رفتند، به طوری که حتی درک صحیح عقیده یکدیگر برایشان میسر نبود تا چه برسد به این‌که آن را قبول کنند. هریک معیارهای مخصوص به خود داشت، معیارهایی که برای دیگری مفهوم چندانی نداشت و هر یک از دیدگاهی خاص بر این جهان می‌نگریست. پارمنیدس با تبعیت از منطق خیالی خود و با استنتاج‌هایی که درباره هستی و نیستی کرده بود به وحدت هستی معتقد شده، در حالی‌که کسنوفانس عارفی مذهبی بود که از دریچه عرفان به وحدت ایمان آورده بود. او با تمام تصورات عرفانی‌اش نمونه بارز کسی است که به قرن ششم تعلق دارد. هرچند او مانند پیتاگوراس [فیثاغورس] چندان دستخوش تغییر و دگرگونی ناگهانی نبود. مع‌هذا با وی برای تهذیب آدمیان و پالایش و شفابخشیدنشان همداستان بود و تمایل مشترکی داشت؛ ظاهرا دربه‌دری و یا

طبیبان فرهنگ ما فلسفه را تحریم می‌کنند چون فلسفه تاکنون نتوانسته است اجتماع ناسالمی را که در آن معیارهای فرسوده، اوهام و اعتقاداتِ مخرب جایگزین آزاداندیشی شده و انحطاط همچو طاعون با گسترشی عظیم تاروپود اجتماع را دربرگرفته است به سلامت برگرداند.

فرهنگ بیمار یعنی آشفتگی فکری. بی‌هدفی، بدبینی، اعتقاد به پوچی زندگی و خفقان فکری از نشانه‌های اصلی چنین فرهنگی است. اجتماعی که دستخوش فرهنگ بیمار است، انباشته از پلیدی‌ها و کیفیت‌های ناخوشایند است و هرچند احتمال وجود اشیا نفیس ِ بسیار کمی نیز در میانشان هست اما لازمه دست‌یافتن به آن‌ها برای پوینده راه معرفت، داشتن دستکش‌های پولادین و شکیبایی فراوان است.

در جامعه‌ای که فرهنگ ناسالم حکومت می‌کند انسان والا مفهوم چندانی ندارد چون اعضای چنین جامعه‌ای می‌پندارند همه افراد انسانی با هم برابرند و نسبت به هم وجه امتیازی ندارند؛ همه دارای ارزش یکسانی هستند؛ کسی را که با اکثریت تفاوت داشته باشد محکوم و بیگانه می‌شمارند.

انگل‌خویان خطرناک‌ترین دسته روشنفکران وارونه هستند؛ آن‌ها چهره‌های گوناگون دارند و دایما رنگ عوض می‌کنند و به همین سبب بسیار خطرناکند؛ با دود فکری خود سعی می‌کنند تمام اعصار را بپوشانند؛ راغبند درباره هرچیز نظر دهند؛ آن‌ها نان به نرخ روز می‌خورند و از هر موقعیتی به نفع خود استفاده می‌برند؛ در هر موردی از روش انگل پیروی می‌کنند.

نمونه‌ای ارزنده از یک فرهنگ سالم، فرهنگی است که یونانیان قرن ششم و پنجم یعنی پیش از سقراط داشتند. یونانیان این دوره تاج گل شاداب فلسفه و معرفت را در محراب زندگی به جای گذاشتند. آزاداندیشی لازمه یک فرهنگ سالم است که آن‌ها داشتند.

کوشش‌های پیگیری شده که نشان دهد چقدر یونانیان برای استوارکردن کاخ فلسفه از شرقیان آموخته و کسب کرده‌اند، بی‌شک آن‌ها از شرق بسیار جمع‌آوری کرده‌اند. ولی چیزی که دیدنش شگفت‌انگیز می‌نماید، این است که عده‌ای را به عنوان معلمان شرقی در کنار پیروان یونانی آن‌ها ببینیم: زردشت در کنار هراکلیتوس، هندی‌ها در کنار پیروانمکتب الئا، مصریان در کنار امپدوکلس، یا حتی آناکساگوراس در میانیهودیان و پیتاگوراس مابین چینی‌ها.

برعکس باید اذعان کرد یونانیان از فرهنگ‌های زنده دیگر بهره فراوان گرفته‌اند و در این مورد شکی باقی نیست. اصولاً دلیل پیشرفت خیره‌کننده آن‌ها در فلسفه این بوده که از چیزی که دیگران نتوانسته بودند به طور شایسته بارآور کنند برای خود به بهترین وجه ممکن بارور گردانیدند. ورزیدگی یونانیان در امر آموختن چیزهای مفید تحسین‌آمیز بود.

ملل دیگر به مردان مقدس خود توجه داشتند. اما یونانیان به پروراندن خردمندان همت گماشتند. این گفته درست است که یک ملت را نه از حیث مردان بزرگی که دارد، بلکه بیشتر به واسطه این‌که مردان بزرگ خود را می‌شناسد و از آن‌ها تجلیل می‌کند باید باارزش شمرد.

این خود افکار بودند که حرکت می‌کردند؛ بر آن‌ها نه فشاری اعمال می‌شد و نه علتی خارجی وجود داشت که به حرکتشان درآورد. در این‌جا او پیش خودش می‌گوید، پس این فکر است که در خود سرچشمه و آغاز حرکت را دارد. ولی سپس متوجه می‌شود که فکر نه تنها خود را به حرکت درمی‌آورد، بلکه چیز کاملاً مغایر با خودش را نیز به جنبش وامی‌دارد. فکر جسم را نیز به حرکت درمی‌آورد. بدین‌سان با بهره‌جویی از تجربه‌ای کاملاً نزدیک درمی‌یابد که فکر بر ماده که فضایی را اشغال کرده تأثیر می‌نهد؛ مبین این تأثیر، حرکتی است که جسم می‌کند

نوس نیز به هر حال، یکی از آخشیج‌ها و یا عناصری بود که از نظر وجودی قائم به خود بود آناکساگوراس آن را ماده‌ای بسیار لطیف و حساس توصیف کرده بود که خاصیتی ویژه داشت که عبارت از «اندیشه‌کردن» باشد.

از تمام پرسش‌هایی که مربوط به حرکت می‌شود ناراحت‌کننده‌ترین‌شان پرسش در مورد مبدأ یا سرآغاز حرکت است. زیرا با این‌که حرکت‌های دیگر را می‌توان به صورت علت و معلول پنداشت، ولی نخستین حرکت و سرآغاز آن است که به صورت معما باقی می‌ماند و باید درباره‌اش توضیحی یافت. به هر حال برای جنبش مکانیکی سرآغازی مکانیکی نمی‌توان یافت، زیرا باز مجبوریم با این سؤال روبه‌رو شویم که آنچه باعث شروع حرکت شد چه بود.

کوتاه سخن آن‌که اکنون آناکساگوراس توانسته بود سرآغازی برای حرکت در زمان‌های نخستین در نظر گیرد، چیزی که سبب می‌شد به اصطلاح تمام «پیدایش‌ها» از آن حاصل شود. البته باید توجه داشت که پیدایش نه به مفهوم به وجودآمدن چیزی از هیچ، بلکه به مفهوم تغییر و دگرگونی وضعیت‌های عناصر حقیقی نسبت به یکدیگر، به مفهوم جابه‌جاشدن‌ها و نقل و انتقال‌های عناصر جاویدان و ذراتشان. هرچند نوس ــ که مفهومی مشابه با «خرد» یا «روان» دارد ــ جاویدان است،