کتاب ایران شهر (جلد اول)

این‌که سلطنت‌طلب‌ها طوری حرف می‌زنند انگار مردم ایران یک روز از خواب بیدار شدند و دیدند کاری ندارند، گفتند بگذار یک انقلابی هم بکنیم بد نیست. آخر کی یادش رفته کودتا علیه دولت ملی مصدق را، این‌که بعد از کودتا چه‌طور کریم پورشیرازی را زنده‌زنده سوزاندند و اشرف و شاه نگاه کردند؟ چه کسی یادش رفته آن‌همه کشتار ۱۵ خرداد و ۱۷ شهریور را؟

کی یادش رفته جنایات ساواک، مخوف‌ترین سازمان امنیتی دنیا، را؟ حضور هشتاد هزار مستشار آمریکایی که کسی بدون اجازهٔ آن‌ها آب نمی‌خورد، کاپیتولاسیون، از دست دادن بحرین، بی‌سوادی مطلق هفتاد درصد از مردم، این‌که هفتاد و پنج درصد از مناصب عالی‌رتبه در دست فقط چهل خانواده بود، سه هزار کاباره و فاحشه‌خانه، این واقعیت که فقط طی سه سال آخر حکومت، مقامات دربار و دولت از قراردادها یک میلیارد دلار رشوه گرفتند، تأمین شصت و پنج درصد نفت مورد نیاز اسرائیل...

سعدی جلیل اصفهانی، معروف به «مهندس بابک»، از معروف‌ترین شکنجه‌گران ساواک بود که عالی‌ترین دوره‌های شکنجه را زیر نظر سیا و موساد دیده بود.

آخر چه‌طور می‌شود به چیزی افتخار کنی که برای رسیدن به آن هیچ تلاشی نکرده‌ای؟

اما تقبیحش می‌کرد چون در قرارداد سعدآباد، منطقهٔ نفت‌خیز خانقین و کل اروند را به عراق داد و منطقهٔ چکاب را به افغانستان و بخشی از ارتفاعات آرارات را به ترکیه. او محمدرضاشاهی را هم که در برابر عراق و اعراب قدرتمندانه ایستاد و در قرارداد الجزایر حق و حقوق ایران بر اروند را بازگرداند تحسین می‌کرد، اما از محمدرضایی که بحرین و بیست جزیرهٔ دور و برش را از دست داد حالش به هم می‌خورد. و این‌همه گردن‌کشیِ در آشکار و کرنش در نهان در برابر آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها را هم خوش نداشت. یعنی تو به‌عنوان شاهِ مملکت بروی آمریکا و زیرآبِ نخست‌وزیرِ خودت، امینی، را بزنی که من برنامه‌های شما را اجرا می‌کنم، بگذارید بگذارمش کنار؟

ما به یک انقلاب دیگر هم نیاز داریم تا کسانی سر کار بیایند تا به مردم بفهمانند که اگر می‌خواهند ابرقدرت یا حداقل قدرت منطقه‌ای شوند، باید تک‌تک‌شان مثل شهروندانِ یک ابرقدرت زندگی کنند؛ روزی حداقل هشت ساعت کارِ مفید، قانونمندی، احترام به حقوق همدیگر و هزار کار به‌دردبخورِ دیگر که این روزها مردم عادی آمریکا و فرانسه و آلمان و ژاپن می‌کنند. از کرهٔ جنوبی هم این روزها همین خبرها می‌رسد و حالا ببین کی بشود برای رسیدن به این کشوری هم که تا دیروز نمی‌توانستیم روی نقشه پیدایش کنیم حسرت بخوریم.

انسان‌های بزرگ از سرزمین‌هایی می‌آیند که توان سرودن حماسه‌های سترگ داشته باشند. چه سوخته‌ذهنی است و چه سوخته‌فردی است و چه سوخته‌خاکی است آن خاک و فرد و ذهنی که نتواند برای قهرمانش قصه‌ای بسازد!

جنگ چیز کثیفی است، موقعیتی که انسان‌ها به‌تنهایی در آن هیچ ارزشی ندارند، حتا گاهی کم‌ارزش‌تر از یک نارنجک یا گلوله. با این حال، تقریباً بهترین موقعیت است برای رودررو شدنِ یک مرد با خودش، بی‌بزک و بی‌نقاب. درست مثل عشق، خون‌ریز است و تصفیه‌گر. یا نابود می‌کند یا پرواز می‌دهد. گاهی هر دو با هم. هر جنگاور، درست مثل هر عاشق، در میانهٔ شور و شهادت است. باید بهترین بخش خودت را از عمیق‌ترین لایه‌های تن و روانت بیرون بکشی و کفِ دستت بگیری و گاهی حتا به‌ازای پشیزی تقدیم کنی، و تازه از این معامله هم به خود سخت ببالی.

زنانگی یعنی همین، یعنی تأثیر بازتاب انرژیِ به‌ارث‌رسیدهٔ اجدادی در خشکی لحظات، رسوخ نرمیِ داغِ وجود در سختی نومیدانهٔ ماهیت؛ و در لحظه، عاشقِ زنانگی‌اش شد، عاشق خودش.

جنگ چیز کثیفی است، موقعیتی که انسان‌ها به‌تنهایی در آن هیچ ارزشی ندارند، حتا گاهی کم‌ارزش‌تر از یک نارنجک یا گلوله. با این حال، تقریباً بهترین موقعیت است برای رودررو شدنِ یک مرد با خودش، بی‌بزک و بی‌نقاب.

دیشب کبری‌خانم سهراب را کنار کشیده بود که وقتی دعوا توی خانه‌ای زیاد می‌شود، تقصیر مرد است و وقتی دعواها زیاد کش پیدا می‌کند، تقصیر زن است.

اما در این سال‌ها، جاسوسان انگلیسی حتا لحظهٔ مبال رفتن فلان درجه‌دار پاس‌بخش را هم گزارش داده بودند. غلامحسین به‌خاطر همین بی‌خبری یقین داشت شاه به‌زودی فرمان جنگ خواهد داد و کشور یکپارچه نبرد خواهد شد در برابر متجاوزان اجنبی. همین امید شیرین را در خیال می‌پروراند و خمیده به سمت بندر می‌رفت که ناگهان زمزمهٔ چند سرباز هندی را نزدیک خود شنید. تا به خودش بیاید و آرایش جنگ بگیرد، سه سرنیزه، هم‌زمان، قلب و کتف و شکمش را شکافت.

باور نمی‌کرد آقا سیدجواد عرفان و فلسفه هم به دخترش آموخته باشد. از مقدمات شرح اشارات خواجه نصیر تا شرح الهدایة الاثیریهٔ ملاصدرا و شرح منظومه. و ادبیات فارسی هم به‌کمال؛ سعدی و مولانا و حافظ و جامی.

بعد از قدرت گرفتن حزب بعث، عراق همیشه دلش می‌خواسته به ایران حمله کند. مگر چند بار این کار را نکرد؟ سال ۴۸، سال ۵۲.

«امشب از اسپارتاکوس می‌آیم. چشمانِ بی‌شرم دزدان در پی زن و فرزندت باشند وقتی خودت، برای آزادیِ همان دزد، بر صلیب آزادگی با چشمانی بی‌فروغ جان داده باشی. امشب از اسپارتاکوس می‌آیم و از زمین و زمان تو را می‌خواهم.»

سه روز دیگر با وسیم برای همیشه از این خاک می‌رویم، خاکی که توان قصه ساختن برای قهرمانانش را ندارد.

عشق و نفرت برای زهرا فقط و فقط در مسیر مبارزه معنا پیدا می‌کرد. فقط به لحظاتی زندگی می‌گفت که بخشی از یک جنگ باشد. فرقی نمی‌کرد چی؛ درس خواندن، ورزش، آشپزی و یا زیبایی. بهترین خاطراتش پیروزی در مبارزه‌ها بود و تلخ‌ترین‌شان شکست‌ها، که تا فراموش نمی‌کرد، نمی‌توانست روزش را شب کند. برای همین بود که اولین دختر فامیل بود که دانشگاه قبول شد، لیسانس پرستاری دانشگاه ملی، و بعد بلافاصله قبولی در دورهٔ فوق‌لیسانس.

حاج حنیف گفت درست که رفیق ما ئی روزها باتریش لو می‌زنه، اما دیگه حریف ئی یه الف‌بچه که هست. بعد رو کرد به سرهنگ. ها عامو؟ ئی لافِ مو آوردت؟ سرهنگ با همان لهجه گفت: «ها پس چی. ئی جوون‌ها بادبون‌شون سوراخه، عامو. همچی بزنم قیافه‌ش عین چونه کنم که تا او ور بهمنشیر صداش بیاد.» زهرا گفت: «ای وُی! یکی نجات بده من رو. بَچَکو رو نهادن سر اجاق، عاجزش کردن.»

انسان‌های بزرگ از سرزمین‌هایی می‌آیند که توان سرودن حماسه‌های سترگ داشته باشند. چه سوخته‌ذهنی است و چه سوخته‌فردی است و چه سوخته‌خاکی است آن خاک و فرد و ذهنی که نتواند برای قهرمانش قصه‌ای بسازد!

استوار گریه می‌کرد و می‌گفت: «این‌قدر از قانون کشتی‌رانی مرزی می‌دونم که هر کشتی باید برای عبور از آب مشترک، پرچم هر دو کشور رو بزنه. دو روزی هست ناوهای عراقی کشتی‌ها رو مجبور می‌کنن پرچم ایران رو پایین بیارن. جناب سروان، شما فکر کن جلوی چشمت ناموست رو... تو رو به ناموس فاطمهٔ زهرا، بذارید با ۱۰۶ شلیک کنم به هر کشتی‌ای که پرچم ایران رو پایین می‌کشه.»

پس احتمالاً این‌طوری‌هاست. مسئولیتْ تو را وامی‌دارد تا هزینه‌ها را چندان درخور ندانی و نتیجه برایت مهم‌تر باشد.