بریده‌هایی از کتاب گزیده غزلیات سعدی

دگر به هرچه تو گویی مخالفت نکنم که بی‌تو عیش میسّر نمی‌شود ما را

گر برانی نرود ور برود بازآید ناگزیر است مگس دکه حلوایی را

خنک آن درد که یارم به عیادت به‌سر آید دردمندان به چنین درد نخواهند دوا را

هنوز با همه دردم امیدِ درمان است که آخِری بوَد آخِر شبانِ یلدا را

۵ دردِ دل پیش که گویم غمِ دل با که خورم روم آنجا که مرا مَحْرمِ اسرار آنجاست

سعدیا دی‌رفت و فردا همچنان موجود نیست در میان این و آن فرصت شمار امروز را

به خشم رفته ما را که می‌برد پیغام؟ بیا که ما سپر انداختیم اگر جنگ است

گر مُخَیر بکنندم به قیامت که چه خواهی دوستْ ما را و همه نعمتِ فردوس شما را

گر برسد ناله سعدی به کوه کوه بنالد به زبانِ صدا

فردوس: بهشت. اصل کلمه اوستایی است به صورت pairi-daeza و به‌معنی باغ و بوستان است، به زبانهای مختلف از جمله یونانی (به‌صورت Paradeisos)، فرانسه (به‌صورت Paradis) و انگلیسی (به‌صورت Paradise) رفته است. فردوس معرّب کلمه و جمع عربی آن فرادیس است. فردوس در قرآن نیز به‌کار رفته

مرد خردمند هنرپیشه را عمر دو بایست درین روزگار تا به یکی تجربه آموختن با دگری تجربه بردن به‌کار

که گفت در رخِ زیبا نظر خطا باشد خطا بود که نبینند روی زیبا را

هنوز با همه دردم امیدِ درمان است که آخِری بوَد آخِر شبانِ یلدا را

همه را دیده در اوصافِ تو حیران ماندی تا دگر عیب نگویند منِ حیران را لیکن آن نقش که در روی تو من می‌بینم همه را دیده نباشد که ببینند آن را چشمِ گریان مرا حال بگفتند به طبیب گفت یک بار ببوس آن دهنِ خندان را گفتم آیا که در این درد نخواهم مردن؟ که مُحال است که حاصل کنم این درمان را پنجه با ساعدِ سیمین نه به عقل افکندم غایت جهل بوَد مشت زدن سندان را

این که تو داری قیامت است نه قامت وین نه تبسّم که معجز است و کرامت هر که تماشای روی چون قمرت کرد سینه، سپر کرد پیشِ تیرِ ملامت هرشب و روزی که بی تو می‌رود از عمر هر نفسی می‌رود هزار ندامت عمر نبود آن که غافل از تو نشستم باقی عمر ایستاده‌ام به غرامت

گر برود جانِ ما در طلبِ وصل دوست حیف نباشد، که دوست دوستر از جان ماست

ندانم از سرو پایت کدام خوبتر است چه جای فرق که زیبا ز فرق تا قدمی!

من از تو پیشِ که نالم که در شریعتِ عشق مُعاف دوست بدارند قتلِ عمدا را

دیده را فایده آن است که دلبر بیند ور نبیند چه بوَد فایده بینایی را؟ عاشقان را چه غم از سرزنشِ دشمن و دوست! یا غم دوست خورد یا غم رسوایی را

خنک آن قماربازی که بباخت هرچه بودش، و نماند هیچش الا هوسِ قمارِ دیگر (کلیات، شمس ۳/۳)..

بوی گل و بانگ مرغ برخاست هنگام نشاط و روزِ صحراست فرّاشِ خزان ورق بیفشاند نقّاشِ صبا چمن بیاراست ما را سرِ باغ و بوستان نیست هرجا که تویی تفرّج آن‌جاست گویند نظر به روی خوبان نهی است، نه این نظر که ما راست

گر بزنندم به تیغ در نظرش بی‌دریغ دیدن او یک نظر صد چو مرا خونبهاست

سعدی از اخلاق دوست هرچه برآید نکوست گو همه دشنام ده کز لبِ شیرین دعاست

آخر، ای بادِ صبا، بویی اگر می‌آری سوی شیراز گذر کن که مرا یار آنجاست ۵ دردِ دل پیش که گویم غمِ دل با که خورم روم آنجا که مرا مَحْرمِ اسرار آنجاست نکند میلْ دلِ من به تماشای چمن که تماشای دل آنجاست که دلدار آنجاست سعدی این منزلِ ویران چه کنی جای تو نیست رخت بربند که منزلگهِ اَحرار آنجاست

به نام خداوند جان و خرد کزین برتر اندیشه برنگذرد

ملامت گوی عاشق را چه گوید مردمِ دانا که حال غرقه در دریا نداند خفته بر ساحل

گر به همه عمرِ خویش با تو برآرم دمی حاصلِ عمر آن دم است باقی ایام رفت هرکه هوایی نپخت یا به فراقی نسوخت آخر عمر از جهان چون برود خام رفت ما قدم از سر کنیم در طلبِ یارِ خویش راه به جایی نبُرد هرکه به اَقدام رفت خاطرِ سعدی به عشق میل نکردی ولیک مِی که فروشُد به کام عقل به ناکام رفت

رختِ سرای عقلم تاراجِ عشق کردی ای دزد آشکارا می‌بینم از نهانت هر دم کمندِ زلفت صیدی دگر بگیرد پیکانِ غمزه در دل ز ابروی چون کمانت دانی چرا نخسبم؟ تو پادشاهِ حُسنی خُفتن حَرام باشد بر چشمِ پاسبانت ما را نمی‌برازد با وصلت آشنایی مرغی لَبِقتر از من باید هم آشیانت من آبِ زندگانی بعد از تو می نخواهم بگذار تا بمیرم بر خاک آستانت

حرصِ من چه گشاید تو ره به خویشتنم ده که چشمِ سعی ضعیف است بی‌چراغِ هدایت جنایتی که بکردم اگر درست بباشد فراقِ روی تو چندین بس است حدِّ جنایت به هیچ روی نشاید خلافِ رای تو کردن کجا برم گله از دستِ پادشاهِ ولایت؟ به هیچ صورتی اندر نباشد این همه معنی به هیچ سورتی اندر نباشد این همه آیت کمالِ حسن وجودت به وصفْ راست نیاید مگر هم آینه گوید چنانکه هست حکایت

همه‌شب دراین خیالم که حدیثِ وصل جانان به کدام دوست گویم که محلِّ راز باشد چه نماز باشد آن را که تو در خیال باشی تو صنم نمی‌گذاری که مرا نماز باشد نه چنین حساب کردم چو تو دوست می‌گرفتم که ثنا و حمد گوییم و جفا و ناز باشد دگرش چو باز بینی غمِ دل مگوی سعدی که شبِ وصال کوتاه و سخن دراز باشد