کتاب آشنایی با هنر پرسشگری سقراطی

بعید است کسی بتواند متفکر انتقادی خوبی باشد بی‌آنکه اهل پرسشگری عمیق باشد. و در میان اهل پرسشگری، کامل‌عیارتر از سقراط بعید است بتوان کسی را تصور کرد. کسی که به‌واقع دلبستهٔ تفکر انتقادی باشد به پرسشگری نیز علاقه‌مند خواهد بود؛ و طبیعی است که آموختن شیوهٔ سقراطی آغازگر چنین راهی باشد.

دانش‌آموزان باید از جمله این واقعیت را درک کنند که خوب فهمیدن هر مفهومی یعنی اینکه متضاد آن مفهوم را خوب بفهمند

آن بیرون هم بندگذاران بسیارند: ویژگی تقریباً تمام نهادهای دیرسال اجتماعی ایستایی و مقاومت در برابر تغییر است. قدرت‌های مستقر از ما می‌خواهند منفعلانه بپذیریم وضع موجود فکری، سیاسی یا اقتصادی «هرچند ایده‌آل نیست» اما طبیعی است، و تلاش برای تغییر یا بیهوده است یا به آشوب بی‌پایان و در نهایت بدتر شدن اوضاع می‌انجامد.

بنای پرسشگری سقراطی بر این است که هر تفکری منطق یا ساختاری دارد، هر حرف یا گزاره تنها بخشی از تفکر پشت آن را آشکار می‌کند و صرفاً نمایانندهٔ تکهٔ کوچکی است از نظام اعتقادی به‌هم‌پیوسته‌ای که آن گزاره جزئی از آن است

باورهای دانش‌آموزان از دو جا می‌آید: باورهایی که بر اثر تجربهٔ فردی، تفکر در مورد خود، تعامل با همتایان و محیط شکل می‌گیرد؛ و باورهایی که بزرگسالان به ایشان یاد داده‌اند (چه در مدرسه چه در خانه)

پرسش در مورد مفروضات. هر اندیشه‌ای بر مفروضاتی بنا شده است. فرض را بر این بگذارید که هیچ اندیشه‌ای را نمی‌توانید به‌تمامی درک کنید مگر اینکه بدانید چه چیزهایی را بدیهی می‌گیرد. برخی از پرسش‌هایی که بر مفروضات اندیشه تمرکز دارد این‌هاست:

انسان‌ها خیلی چیزها را به دلایل نامعقول باور دارند: چون که دیگران هم چنین باوری دارند، چون که برخی امیال را می‌شود با این باورها توجیه کرد، چون که این طور راحت‌ترند، چون که از بابت داشتن این باورها اجر می‌بینند، چون با آن باورهای خودهمسان‌سازی می‌کنند، چون اگر بر اساس این باورها رفتار نکنند دیگران ممکن است آن‌ها را طرد کنند، یا چون این باورها دوست داشتن یا نداشتن دیگران را توجیه می‌کند.

به‌تبع این، نهادهای آموزشی هم نامتفکر تربیت می‌کنند: القا کردن به‌جای آموزش، حفظ کردن به‌جای درونی ساختن، به خاطر سپردن دانشِ پیش‌تر کسب‌شده به‌جای درگیر شدن با روند علمی، و پذیرفتن منفعلانه به‌جای پرسشگری.

. نشاندن تفکر صحیح به‌جای تفکر ناصحیح، مستلزم طی دو فرایند یا مرحله است: فرایند تخریب و فرایند ساختن.

فن پرسشگری برای تعالی تفکر حیاتی است. آنچه صفت «سقراطی» به پرسشگری می‌افزاید روش‌مندی، عمق، و توجه پیوسته به تعیین درستی یا محتمل بودن ادعاهاست.

ما چیزی جز تفکر خود نیستیم. احساسات ما (خشم، ترس، اندوه، محبت)، آرمان‌هایمان، تصمیم‌ها و اعمال‌مان، همه محصول فرایندی است که نامش را فکر کردن گذاشته‌ایم. کیفیت زندگی ما مستقیماً تابع کیفیت تفکر ماست. اگر تفکر ما نامتفکرانه و ناآگاهانه باشد، اگر سازوکارش را نفهمیم، نمی‌توانیم تشخیص بدهیم کجایش معیوب است تا اصلاحش کنیم. تفکر نقاد اندیشیدن دربارهٔ خود تفکر را به ما می‌آموزد. یاد می‌گیریم این ماشین ذهن چطور کار می‌کند، و می‌آموزیم که چطور با در اختیار گرفتن تفکرمان، فرمان اعمال خود، فرمان احساسات خود، فرمان نفس خود را در دست گیریم و مسئولیت زندگی‌مان را بپذیریم.

بهترین روش برای آموزش، استدلال دیالکتیک است

باید برای عقایدمان استدلال درست داشته باشیم، مگر طبعاً در مواردی که داشتن پسند صرف یا ترجیح شخصی معقول باشد. اینکه مثلاً تافی را به شکلات ترجیح بدهید معقول است، اما هیچ معقول نیست اگر کسی بگوید ترجیحش این است که به‌جای مراعات حقوق دیگران از آن‌ها بهره‌کشی کند.

«ترفند» هایی برای پرسشگری سقراطی خودانگیخته - در مورد نکته‌ای که دانش‌آموز مطرح کرده یا خودتان گفته‌اید درخواست مثال بکنید. - در مورد موضعی که دانش‌آموز دارد درخواست دلایل یا شواهد بکنید. - یکی دو مثال نقیض بیاورید. - از کل گروه بپرسید موافقند یا نه (آیا همه با این نظر موافقید؟ کسی هست که موافق نباشد؟) - مثال‌های مشابه یا همانند بیاورید. - تمثیلی بیاورید که نظر خاصی را عینی بکند. - از دانش‌آموز بخواهد دیدگاه مخالف را به بیان خودش توضیح بدهد. - پاسخ دانش‌آموزان را دقیق و واضح به بیانی دیگر تکرار کنید.

این نوع پرسشگری با مختصری برنامه‌ریزی یا زمینه‌چینی قبلی شدنی است و ترتیب یا شکل اجرایی نسبتاً آزادانه‌ای دارد. می‌توانید پرسش‌هایی کلی آماده داشته باشید تا به اقتضای موضوع بحث، مقوله‌های مرتبط، و مفاهیم کلیدی مطرح کنید. می‌توانید پیش‌بینی کنید که محتمل‌ترین پاسخ‌های دانش‌آموزان چه خواهد بود و بر این اساس پرسش‌هایی برای ادامهٔ گفت‌وگو طرح کنید. اما به یاد داشته باشید که وقتی تفکر دانش‌آموزان به حرکت بیفتد نمی‌شود دقیقاً پیش‌بینی کرد که گفت‌وگو چه مسیری را در پیش خواهد گرفت.

- دوست یعنی چه؟ آدم‌ها چرا برای خود دوست انتخاب می‌کنند؟ آیا داشتن دوست ممکن است دردسر هم درست کند؟ آیا اینکه آدم دوست خوبی باشد دشوار است؟ فرق بین دوست معمولی و دوست صمیمی چیست؟ - چه فرقی هست بین خواستن و نیاز داشتن؟ - خوبی چیست؟ بدی چیست؟ فرق بین این دو چیست؟ - قانون چیست؟ به چه درد می‌خورد؟ فرق قانون خوب با قانون بد چیست؟

به طور خلاصه، گفت‌وگوی سقراطی بحثی است که: ۱. فردی آن را هدایت میکند که کاری نمی‌کند جز پرسیدن، ۲. روش‌مند و منظم است (هرکی هرکی نیست)، ۳. گرداننده آن را به‌واسطهٔ پرسش‌هایی که می‌کند پیش می‌برد، ۴. در آن همهٔ شرکت‌کنندگان تشویق می‌شوند که از سطح موضوع پیش‌تر بروند و در پیچیدگی‌های مفهوم‌ها یا پرسش‌های بنیادی تعمق کنند.

آنچه صفت «سقراطی» به پرسشگری می‌افزاید روش‌مندی، عمق، و توجه پیوسته به تعیین درستی یا محتمل بودن ادعاهاست.

آنچه صفت «سقراطی» به پرسشگری می‌افزاید روش‌مندی، عمق، و توجه پیوسته به تعیین درستی یا محتمل بودن ادعاهاست.

۳۹۹ ـ ۴۷۰ پیش از میلاد) از فلاسفهٔ یونان باستان و آموزگار بود، و معتقد بود که بهترین روش برای آموختن و آموزش پرسشگری موشکافانهٔ نظام‌مند است. به عبارت دیگر، چنین می‌پنداشت که اگر به‌واسطهٔ پرسشگری به مردم نشان بدهیم کدام باور یا عمل معقول‌تر است بهتر خواهند آموخت، تا اینکه به ایشان بگوییم چه کار بکنند یا چه باوری داشته باشند. او اغلب با استفاده از پرسشگری به مردم کمک می‌کرد متوجه شوند به آنچه می‌گویند جزو اعتقادات‌شان است در واقع اعتقاد ندارند (زیرا رفتارشان با «اعتقادات» شان نمی‌خواند)، یا اعتقادشان نامعقول یا غیرمنطقی است.

فرق میان پرسشگری سقراطی با پرسشگری به معنای معمول این است که پرسشگری سقراطی روش‌مند، منظم، و عمیق است و معمولاً بر مفاهیم، اصول، نظریه‌ها، موضوعات و مشکلات اساسی تمرکز دارد.

تفکر نقاد اندیشیدن دربارهٔ خود تفکر را به ما می‌آموزد. یاد می‌گیریم این ماشین ذهن چطور کار می‌کند، و می‌آموزیم که چطور با در اختیار گرفتن تفکرمان، فرمان اعمال خود، فرمان احساسات خود، فرمان نفس خود را در دست گیریم و مسئولیت زندگی‌مان را بپذیریم

روشن است که دانش‌آموزان باید روش‌های گردآوری واقعیت‌ها را بیاموزند، و بدون شک باید امکان ابراز ترجیحات‌شان را داشته باشند؛ اما از همهٔ این‌ها لازم‌تر، پرورش توانایی آنان در قضاوت مستدل است. دانش‌آموزان باید بدانند چطور مستقلاً در چهارچوب دیدگاه خودشان استدلال کنند و مستقلاً بر مبنای شواهد به نتیجه برسند و در عین حال دیدگاه‌های مربوط دیگران را هم در نظر در داشته باشند.

اما تفکر بر اثر پرسش برانگیخته می‌شود نه پاسخ.

دانش‌آموزان تنها وقتی سؤال می‌کنند واقعاً در حال فکر کردن و آموختن هستند.

تفکر در هر زمینه‌ای هنگامی آغاز می‌شود که آموزگار و دانش‌آموزان در آن زمینه پرسش مطرح کنند. نبودن پرسش مساوی است با درک نکردن. و پرسش‌های سطحی مساوی است با درک سطحی.

- آیا می‌توانید جزئیات بیش‌تری در این مورد ارائه بدهید؟ - می‌شود مشخص‌تر بگویید؟ - می‌توانید منظورتان را کامل‌تر تشریح کنید؟