عبدالرحمن منیف

عبدالرحمن بن ابراهیم منیف (Abd al-Rahman Munif)، زاده‌ی ۱۹۳۳ و درگذشته‌ی ۲۰۰۵ میلادی، رمان‌نویس، داستان‌کوتاه‌نویس، خاطره‌نگار، روزنامه‌نگار، اندیشمند و منتقد فرهنگی عرب، از مهم‌ترین نویسندگان سده‌ی بیستم عرب‌زبان به‌ شمار می‌رود. رمان‌های او سرشار از مضمون‌های سیاسی و نقد ساختارهای قدرت و طبقات ممتاز در خاورمیانه است. مشهورترین اثر او، شهرهای نمک، پنج‌گانه‌ی سترگی است که دگرگونی فرهنگ سنتی بدوی در اثر کشف نفت را روایت می‌کند. نوشته‌های منیف با خشم حاکمان عربستان روبه‌رو شد؛ بسیاری از آثارش در آن کشور ممنوع شد و تابعیت سعودی او را نیز لغو کردند.

منیف در اَمان، پایتخت اردن، و در خانواده‌ای تاجر با ریشه‌های نجدی به دنیا آمد. مادربزرگ او عراقی بود. کتاب داستان یک شهر، کودکی در اَمان، به سال‌های شکل‌گیری شخصیت او در همان شهر می‌پردازد.

او در سال ۱۹۵۲ برای تحصیل حقوق به بغداد رفت و سپس راهی قاهره شد. مدرک حقوق را از سوربن گرفت و دکترای اقتصاد نفت را از دانشکده‌ی اقتصاد دانشگاه بلگراد دریافت کرد. پس از بازگشت به عراق، در وزارت نفت مشغول به کار شد و به عضویت حزب بعث درآمد. در همین دوره سردبیری نشریه‌ی نفت و توسعه را نیز بر عهده داشت.

عبدالرحمن منیفاز دهه‌ی ۱۹۷۰، پس از کناره‌گیری از وزارت نفت عراق و خروج از حزب بعث و مهاجرت به دمشق، به‌طور جدی نوشتن را آغاز کرد. او با طنزی تلخ و گزنده به نقد نخبگان سیاسی و اقتصادی خاورمیانه، به‌ویژه عربستان، پرداخت؛ کشوری که بسیاری از کتاب‌هایش را ممنوع کرد و تابعیتش را لغو کرد. آگاهی ژرف او از صنعت نفت زمینه‌ای فراهم کرد تا در آثارش به‌دقت سازوکار قدرت و پیوند میان سیاست و ثروت را افشا کند.

منیف نویسنده‌ی ۱۵ رمان است. پنج‌گانه‌ی شهرهای نمک تاریخ دگرگونی شبه‌جزیره‌ی عربی را از جامعه‌ای بدوی به نظمی نفت‌محور و مدرن روایت می‌کند. این مجموعه با قلمرو داستانی ویلیام فاکنر مقایسه شده است. نخستین جلد این مجموعه با عنوان شهرهای نمک در سال ۱۹۸۴ منتشر شد و وادی‌العُیون را در لحظه‌ی ورود مهندسان نفت غربی و فروپاشی ساختار سنتی آن تصویر کرد؛ روایتی که به آثار چینوا آچه‌به شباهت دارد. چهار جلد بعدی شامل خندق، دگره‌های شب و روز، ریشه‌کن‌شدگان و بیابان تاریکی است. دو جلد پایانی هنوز به انگلیسی ترجمه نشده‌اند. در یک پژوهش دکتری در دانشگاه آکسفورد، سجا صوافطه استدلال کرده که منیف تنها نویسنده‌ی مدرن عرب است که توانسته میان فرهنگ و ادبیات شرق عربی و خلیج فارس پلی پایدار بزند؛ نتیجه‌ی زندگی و آموزش او در شام، ریشه‌های خانوادگی سعودی‌ـ‌عراقی‌اش و تجربه‌ی تخصصی‌اش در حوزه‌ی نفت.

نخستین رمانی که از عبدالرحمن منیف به انگلیسی منتشر شد پایان‌ها بود. گرچه آثار منیف در غرب چندان فراگیر نشد، در سراسر خاورمیانه محبوبیت و اعتبار چشمگیری یافت. شهرهای نمک از نگاه ادوارد سعید تنها اثر بزرگ داستانی است که نقش نفت، حضور آمریکایی‌ها و قدرت‌های محلی را در یک کشور خلیج‌ فارس به‌طور جدی نشان می‌دهد.

منیف با وجود آنکه از تندترین منتقدان صدام حسین بود، قاطعانه با حمله‌ی آمریکا به عراق مخالفت کرد و دو سال پایانی زندگی خود را صرف نوشتن کتاب‌هایی علیه آنچه شکل تازه‌ای از امپریالیسم می‌دانست کرد. او در دمشق و در ۷۰سالگی در اثر نارسایی کلیه و قلب درگذشت.

از آثار او که به فارسی ترجمه شده می‌توان به کتاب‌های فغان شرق، شهرهای نمک، پایان‌ها و پل ناتمام اشاره کرد.

عبدالرحمن منیف در سال ۱۹۸۹ جایزه‌ی فرهنگی آل عوایس را دریافت کرد و در سال ۱۹۹۸ نیز موفق به کسب جایزه‌ی گردهمایی قاهره برای خلاقیت ادبی در رمان‌نویسی شد. گوگل نیز در سال ۲۰۲۳ به مناسبت ۹۰سالگی او یک Doodle ویژه منتشر کرد؛ اقدامی که نشانگر جایگاه برجسته و تأثیر فرهنگی گسترده‌ی منیف در جهان عرب و فراتر از آن است.