عظمی نفیسی

عظمی عدل، متولد سال ۱۲۹۸ در تبریز، مترجم ادبی و فعال اجتماعی بود که در دورهٔ پهلوی به‌عنوان رئیس امور زنان کارگر در وزارت کار و از اعضای مؤثر سازمان زنان شناخته می‌شد. پدرش، «یوسف‌خان مکرم‌الملک» و مادرش، «امیرزاده‌خانم»، دختر «منوچهر میرزا» از شاهزادگان قاجار بودند. او خواهر «یحیی عدل» و «غلامرضا عدل» بود. خانواده‌اش پس از انتخاب پدر به نمایندگی مجلس از سوی مردم تبریز، به تهران نقل مکان کردند. عظمی عدل در سال ۱۳۲۶ با «حبیب نفیسی» ازدواج کرد و صاحب سه پسر به نام‌های «کامران»، «کاوه» و «کامبیز» شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه‌اش را در مدرسه ژاندارک گذراند و هم‌زمان با زبان فارسی، زبان فرانسه را نیز آموخت. پس از پایان مدرسه، برای یادگیری زبان انگلیسی به انجمن فرهنگی ایران‌ - انگلیس رفت. نخستین تجربهٔ ترجمهٔ او به سن ۱۰سالگی بازمی‌گردد، زمانی که کتابی از کنتس دوسگور را ترجمه کرد، اما به دلیل بیماری و فوت پدرش، موفق به انتشار آن نشد. در سال ۱۳۱۷، ترجمهٔ کتاب «جامه پشمین» اثر هانری بوردو را منتشر کرد و در همان سال، به‌دلیل بیماری مادرش، راهی فرانسه شد. در این سفر با هانری بوردو دیدار کرد و به پیشنهاد او، پس از بازگشت به ایران، کتاب «ترس از زندگی» را ترجمه کرد.

تحصیلات دانشگاهی‌اش را در رشتهٔ ادبیات فرانسه در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما در سال آخر کارشناسی به همراه همسرش به آمریکا رفت. پس از آن، تحصیل در مقطع دکترا را در دانشگاه سوربن فرانسه پی گرفت و موضوع رساله‌اش را به «مطالعه تطبیقی لافونتن و کلیله و دمنه» اختصاص داد، اما به‌دلیل بیماری همسر و هم‌زمانی با انقلاب اسلامی، موفق به دفاع از رساله نشد و مدرک دکترا دریافت نکرد. در سال ۱۳۲۵، وارد وزارت کار شد که در آن زمان «محمدولی میرزا فرمانفرمائیان»، شوهر خواهرش، وزیر بود. یک سال بعد، ریاست ادارهٔ امور زنان و کودکان کارگر را بر عهده گرفت. در همان دوران، که آذربایجان تحت اشغال نیروهای شوروی بود، در رادیو به ایراد سخنرانی‌های ضدکمونیستی می‌پرداخت. او با همراهی نه زن دیگر و تحت نظارت همسرش که سال‌ها معاون تعلیمات فنی و حرفه‌ای وزارت آموزش و پرورش بود، «مؤسسه عالی تکنیکوم نفیسی» را بنیان گذاشت.

در دوران اقامت در آمریکا، به آموزش زبان فارسی به فرزندان ایرانیان مقیم پرداخت و در انجمن ایران‌ - آمریکا، کلاسی برای آشنایی با ادبیات فارسی تأسیس کرد. پس از بازگشت، در دانشگاه فرح (که امروز دانشگاه الزهرا نام دارد) تدریس می‌کرد. از دیگر فعالیت‌های او می‌توان به عضویت در بنگاه خیریه اشرف پهلوی، هیئت مؤسس سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی، و کمیسیون بین‌المللی سازمان زنان اشاره کرد که مدتی نیز ریاست آن را بر عهده داشت. همچنین در هیئت‌مدیره مرکز طبی کودکان، کلوپ زونتای تهران وابسته به سازمان زنان، و باشگاه بین‌المللی زنان ایران فعال بود و به مدت چهار سال از اعضای هیئت رئیسهٔ این باشگاه به‌شمار می‌رفت. در حزب مردم، معاون اداره امور زنان بود و از سوی همین حزب، نامزد نمایندگی مجلس شد. تدریس در مدرسه عالی پارس و انجمن فرهنگی ایران و فرانسه نیز از دیگر فعالیت‌های او بود. عظمی عدل ترجمه‌های متعددی از نویسندگان فرانسوی به فارسی انجام داده است. از جمله این آثار می‌توان به ترجمهٔ «مارکی دو ویلمر» از ژرژ ساند، «جامه پشمین» (۱۳۱۷) و «ترس از زندگی» (۱۳۳۰) از هانری بوردو، «سرخ و سیاه» (۱۳۳۵) از استاندال، «قصه‌های دوشنبه» (۱۳۳۷) از آلفونس دوده، و «عشق سوان» (۱۳۸۳) از مارسل پروست اشاره کرد.