جواهر لعل نهرو
بیوگرافی جواهر لعل نهرو
جواهر لعل نهرو (۱۴ نوامبر ۱۸۸۹ ـ ۲۷ مه ۱۹۶۴) سیاستمدار، متفکر و از چهرههای محوری جنبش ضداستعمار هند در میانهی قرن بیستم بود. او انسانی سکولار، معتقد به دموکراسی اجتماعی و از رهبران اصلی نهضت ملی هند در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ بود. نهرو پس از استقلال هند در سال ۱۹۴۷، به مدت ۱۶ سال نخستوزیر این کشور بود و نقشی تعیینکننده در شکلگیری هند مدرن ایفا کرد. او در دههی ۱۹۵۰ به ترویج دموکراسی پارلمانی، سکولاریسم و توسعهی علم و فناوری پرداخت و در عرصهی سیاست خارجی کوشید هند را از درگیری میان دو بلوک شرق و غرب در دوران جنگ سرد دور نگه دارد. نهرو افزونبر فعال سیاسی، نویسندهای شناختهشده بود و کتابهایی چون نامههایی از پدری به دخترش، زندگینامهی خودنوشت و کشف هند را نوشت که در سراسر جهان خوانده شدند.
او در خانوادهای از پاندیتهای کشمیری در اللهآباد به دنیا آمد و دوران کودکیاش را در محیطی مرفه و محافظتشده گذراند. آموزش ابتداییاش در خانه و زیر نظر معلمان خصوصی بود. در نوجوانی مدتی به آموزههای عرفانی علاقهمند شد، هرچند این علاقه پایدار نماند. در سالهای جوانی، رویدادهای جهانی چون جنگ بوئرها و جنگ روسیه و ژاپن حس ملیگرایی او را برانگیخت.
نهرو فرزند موتیلال نهرو، وکیل برجسته و رهبر ملیگرای هند، بود. او تحصیلات خود را در انگلستان، در مدرسهی هارو و سپس کالج ترینیتی کمبریج گذراند و آموزش حقوقیاش را در اینر تمپل لندن به پایان رساند. پس از دریافت عنوان وکالت، به هند بازگشت و در دادگاه عالی اللهآباد به کار حقوقی پرداخت، اما بهتدریج سیاست جایگزین حرفهی حقوقی او شد. او به حزب کنگرهی ملی هند پیوست و در دههی ۱۹۲۰ به رهبری جناحی پیشرو در این حزب رسید. حمایت مهاتما گاندی و انتخاب نهرو بهعنوان جانشین سیاسی او جایگاهش را تثبیت کرد. در سال ۱۹۲۹، بهعنوان رئیس کنگره، خواستار استقلال کامل هند از استعمار بریتانیا شد.
در انتخابات ایالتی ۱۹۳۷، نهرو ایدهی دولتـملت سکولار را ترویج کرد و حزب کنگره موفق شد در چندین ایالت قدرت را به دست گیرد. با آغاز جنگ جهانی دوم و تصمیم نایبالسلطنهی بریتانیا برای ورود هند به جنگ بدون مشورت با رهبران هندی، دولتهای کنگره در اعتراض استعفا دادند. در پی صدور قطعنامهی ترک هند در اوت ۱۹۴۲، بسیاری از رهبران کنگره از جمله نهرو زندانی شدند و فعالیتهای حزب مدتی سرکوب شد. نهرو که در آغاز ترجیح میداد از تلاش متفقین در جنگ حمایت کند، پس از آزادی از زندان با صحنهای کاملاً دگرگونشده روبهرو شد؛ در این فاصله، اتحادیهی مسلمانان به رهبری محمدعلی جناح به نیروی مسلط سیاست مسلمانان هند بدل شده بود.
در انتخابات ۱۹۴۶، کنگره پیروز شد، اما اتحادیهی مسلمانان تمامی کرسیهای ویژهی مسلمانان را به دست آورد. نهرو در سپتامبر همان سال نخستوزیر دولت موقت هند شد و اتحادیهی مسلمانان نیز با تردید به دولت او پیوست. با اعلام استقلال هند در ۱۵ اوت ۱۹۴۷، نهرو پرچم هند را بر فراز قلعهی سرخ دهلی برافراشت و رسماً نخستوزیر کشور شد. در ژانویهی ۱۹۵۰، با اعلام جمهوری هند، او نخستین نخستوزیر جمهوری شد و برنامهای گسترده را برای اصلاحات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آغاز کرد.
نهرو از دموکراسی چندحزبی و جامعهی کثرتگرا دفاع میکرد و در سیاست خارجی، از بنیانگذاران جنبش عدم تعهد بود؛ جنبشی متشکل از کشورهایی که نمیخواستند به هیچیک از دو بلوک اصلی جنگ سرد بپیوندند. در دوران رهبری او، حزب کنگره در سطح ملی و ایالتی بر سیاست هند تسلط داشت و در انتخابات سالهای ۱۹۵۱، ۱۹۵۷ و ۱۹۶۲ پیروز شد. نهرو در سال ۱۹۶۴، درحالیکه هنوز در مقام نخستوزیری بود، در اثر حملهی قلبی درگذشت.
تحصیل در انگلستان و آشنایی با اندیشههای متفکرانی چون برنارد شاو، هربرت جورج ولز، جان مینارد کینز و برتراند راسل، نقش مهمی در شکلگیری دیدگاههای سیاسی و اجتماعیاش داشت. زندگی و اندیشهی نهرو آمیزهای از سیاست، اخلاق، فرهنگ و آرمانخواهی بود و تأثیرش بر تاریخ معاصر هند همچنان زنده و ماندگار است.
میراث جواهر لعل نهرو جایگاهی استثنایی در تاریخ هند و جهان دارد. او در کنار مهاتما گاندی بهعنوان مهمترین چهرهی جنبش استقلال هند شناخته میشود؛ جنبشی که به پایان سلطهی بریتانیا بر شبهقاره انجامید. نهرو نهفقط در روند استقلال هند، بلکه در استقلال کشورهایی چون لیبی و اندونزی نیز نقشی اثرگذار داشت. بسیاری از متفکران، از جمله آیزایا برلین، بر این باور بودند که نهرو تصویری تازه از هویت جمعی به هندیان بخشید؛ تصویری که شاید کمتر سیاستمداری قادر به آفرینش آن بود.
نهرو بهویژه بهسبب تأکید بر آموزش همگانی و ابتدایی مورد ستایش قرار گرفته و سیاستهای آموزشیاش زمینهساز شکلگیری نهادهایی در تراز جهانی شد؛ از جمله مؤسساتی که بعدها به ستونهای علمی و فنی کشور بدل شدند. باور او به اصل وحدت در عین تنوع، پس از استقلال، به سیاست رسمی دولت تبدیل شد و در دورانی که تفاوتهای فرهنگی و زبانی میتوانست انسجام کشور نوپا را تهدید کند، نقشی حیاتی ایفا کرد. نهرو با راهاندازی نهادهای فرهنگی و ادبی، ترجمه و تبادل آثار میان زبانها و مناطق مختلف را تسریع کرد و با شعار معروف خود مبنیبر اینکه یا باید یکپارچه شد یا از میان رفت، بر ضرورت همبستگی ملی تأکید کرد.
از نهرو اغلب بهعنوان معمار هند نوین یاد میشود و بسیاری او را پس از گاندی، بزرگترین شخصیت تاریخ معاصر هند میدانند. در نخستین سالگرد درگذشتش در سال ۱۹۶۵، رهبران برجستهای چون سروپلی رادهاکرشنن و لعل بهادر شاستری او را مهمترین چهرهی هند بعد از گاندی توصیف کردند. در سالهای اخیر نیز اعتبار و جایگاه او بار دیگر برجسته شده و بسیاری نقش او را در حفظ یکپارچگی هند، برخلاف پیشبینی بدبینانهی فروپاشی کشور، تعیینکننده میدانند.
تصویر نهرو در فرهنگ عامه و هنر نیز حضوری پررنگ دارد. مستندها و فیلمهای متعددی به زندگی و اندیشهی او پرداختهاند. سینمای هند بارها از چهرهی نهرو بهعنوان نماد امید، عدالت و پناه مردم یاد کرده و نمایشنامهها و آثار نمایشی نیز دوران او را دستمایهی بازخوانی سیاسی و تاریخی قرار دادهاند. بدینسان، نهرو نهفقط بهعنوان یک سیاستمدار، بلکه بهعنوان چهرهای ماندگار در حافظهی فرهنگی، هنری و جمعی هند باقی مانده است.
جواهر لعل نهرو در سال ۱۹۴۸ دکترای افتخاری دانشگاه میسور را دریافت کرد. پس از آن، دانشگاه کلمبیا، دانشگاه کیئو و... نیز بهپاس نقش فکری و سیاسی او، دکترای افتخاری به وی اعطا کردند. دانشگاه هامبورگ نیز دو درجهی افتخاری از دانشکدههای حقوق و کشاورزی خود به نهرو اعطا کرد که نشاندهندهی گسترهی توجه محافل علمی اروپا به شخصیت و کارنامهی او بود.
در سال ۱۹۵۵، نهرو موفق به دریافت بهارات راتنا، عالیترین نشان شهروندی هند، شد. این نشان را رئیسجمهور وقت، راجندرا پراساد، به ابتکار شخصی خود و بدون مشورت با نخستوزیر اعطا کرد و بهصراحت اعلام کرد که این تصمیم را مستقل و از سر احترام به جایگاه تاریخی نهرو گرفته است.
نهرو سالها پس از درگذشتش، در ۱۹۷۰، به دریافت جایزهی صلح شورای جهانی صلح نائل آمد؛ جایزهای که تأکیدی دوباره بر نقش بینالمللی او در ترویج صلح، همزیستی مسالمتآمیز و دوری از تنشهای بلوکی در دوران جنگ سرد به شمار میرفت.
