کتاب بنیان های تربیت در قرآن

بنیان های تربیت در قرآن نوشته فتاح نیازی است که در انتشارات ماهواره به چاپ رسیده است. این پژوهشی بنیان‌های تربیت اسلامی را از منظر قرآن بررسی می‌کند.

درباره کتاب بنیان های تربیت در قرآن

در بیان اهمیت تعلیم ‌و تربیت همین بحث که تحقق گوهر آدمی منوط بدان است مراقبت‌هایی که تحت عنوان تعلیم ‌و تربیت در مورد آدمیزاده اعمال می‌شود، شرط لازم رسیدن آدمی به مرحله‌ی کمال است «نوزاد آدمی» هرچند آدمیزاده است آدم نیست بشر تنها با تعلیم ‌و تربیت آدم تواند شد چنانچه مشمول تربیت صحیح واقع شود فرشته خوی گردد، و اگر از میامن آن بی‌بهره ماند نه ‌تنها استعدادها امکانات بالقوه‌اش به هدر می‌رود بلکه به اغلب احتمال، به قهقرا می‌رود و به مرتبه بهائم بلکه فروتر از آن تنزل پیدا می‌کند.

انسان تنها موجودی است که نسبت‌ به کیفیت زندگی خود مسئول می‌باشد. آدمی موجودی متفکر، دارای قوه تمیز، صاحب اراده و مختار است و اصلاح احوال و تحقق فلاحش به چگونگی برنامه‌هایی که برای زندگی فردی و جمعی خود تنظیم می‌کند و به نحوه اجرای آن‌ها بستگی دارد. تعلیم‌ و تربیت به‌ویژه تعلیم تربیت دینی می‌تواند ارتباط آفریده با آفریدگار را مستحکم‌تر نماید و او را به پذیرش تعهد و قبول مسئولیت وادارد اساساً انگیزه بعثت انبیا و امامت معصومین بر همین هدف استوار است. تعلیم ‌ و تربیت می‌تواند به رشد و ارتقای جسمانی و روحانی انسان مدد نماید و نیازهای فردی، اجتماعی، و اقتصادی انسان را تامین کند. اصولاً باید دانست که تمام امور زندگی بشر چه در حال فردی و چه اجتماعی به‌طور مستقیم و یا غیرمستقیم با امر تعلیم ‌و تربیت ارتباط دارد. زیرا انسان موجودی صاحب‌اختیار و دارای اراده آزاد است و این اراده تحت تأثیر حالات درونی و گرایش‌های روحی او است. حال اگر این امیال و کشش‌های درونی در اثر تعلیم و تربیت صحیح و با عنایت خاص «به مبانی، اصول، اهداف و استفاده از روش‌های مناسب تری تربیتی منبعث از قرآن» در مسیر خود هدایت شود می‌توان امید داشت که انسان در صحنه‌های گوناگون مطابق حق و به روش صحیح عمل خواهد کرد و اگر اراده او تنها تحت تاثیر امیال و خواهش‌های نفسانی باشد و هیچ عامل تربیتی آن را کنترل و هدایت نکند مسلماً عملکرد انسان خالی از خطا و اشتباه نخواهد بود.

مبانی تربیتی اسلام تمام وجود بشر را آن‌طورکه هست و آن‌چنان‌که خدا آفریده مورد توجه قرار می‌دهد. هیچ جزئی، از آن را مورد غفلت قرار نداده و اگر استعدادی در ترکیب اصیل آن نباشد بر او تحمیل نمی‌کند. آئین انسان‌ساز اسلام علاوه‌بر تغذیه جنبه‌های مختلف، وجود انسان را به رعایت جانب اعتدال و میانه‌روی در استفاده از مواهب، توصیه و سفارش فرموده است. تکامل ابعاد وجودی انسان، او را به هدف غائی خلقتش می‌رساند. استکمال متوازن این ابعاد، هدف آغازین است از آن جهت که می‌تواند ما را به هدف نهایی تعلیم‌وتربیت که عبارت از وصول به رضای الهی و مقام ملکوتی اوست در ظل رهنمودهای تعالیم اسلامی نائل گرداند. موضوع تعلیم‌وتربیت اسلامی، «انسان» با تمام ابعاد جسمانی و روحانی‌اش می‌باشد و ازآنجاکه این ابعاد عموماً در حال تغییر و تحول اند و در افراد مختلف متفاوت است برای پرورش آن‌ها باید از روش‌های پویا و متنوع بهره گرفت.

اهداف موردنظر در این تحقیق عبارت است از

۱. آشنایی دقیق با اصول، اهداف و روش‌های تربیت از دیدگاه قرآن کریم و جمع‌آوری و تدوین و تنظیم موارد فوق‌الذکر به‌صورت مدون، و معرفی به علاقه‌مندان تعلیم‌وتربیت به‌عنوان یک ملاک و معیار مناسب جهت استفاده و کاربرد آن از جنبه نظری و عملی برای تمامی دست‌اندرکاران در تعلیم‌وتربیت رسمی و غیررسمی.

۲. کمک به توسعه و ترویج فرهنگ تربیتی اسلام «قرآن» در جامعه

۳. تناسب موضوع تحقیق و سنخیت آن با رشته تحصیلی و نوع شغل و علاقه وافر به تعلیم‌وتربیت خصوصاً تعلیم‌وتربیت اسلامی

با توجه به ماهیت موضوع پژوهش پاسخ به سوالات زیر ضرورت می‌یابد:

۱. اصول تربیت از دیدگاه قرآن شامل چیست

۲. هدف‌های تربیت از دیدگاه قرآن چه می‌باشند

۳. روش‌های تربیت از دیدگاه قرآن کدام‌اند

در این کتاب از روش کتابخانه‌ای استفاده شده و منابع متعدد و متنوع به‌طور مستقیم و غیرمستقیم موردنظر قرار گرفته‌است و قرآن کریم به‌عنوان محور اصلی و اساسی و منبع مهم این کتاب در نظر گرفته شده است.

خواندن کتاب بنیان‌های تربیت در قرآن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 علاقه‌مندان به اخلاق و تربیت اسلامی مخاطبان این کتاب‌اند.

 بخشی از کتاب بنیان‌های تربیت در قرآن

اسلام انسان را موجودی چندبعدی می‌داند که آفرینش او از ماده بی درک و شعور آغاز می‌شود و پس‌از طی کردن مراحلی از تکامل به موجودی برتر از ماده تبدیل می‌گردد روزی‌که خواست او را بیافریند اراده خویش را به فرشتگان اعلام کرد آن‌ها گفتند:

"آیا موجودی می‌آفرینی که در زمین تباهی خواهد کرد و خون خواهد ریخت؟"

او گفت من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

اوست که شما انسان‌ها را جانشین‌های خود در زمین قرار داده تا شما را در مورد سرمایه‌هایی که داده‌است در معرض آزمایش قرار دهد.

در آیه دیگر داستان آفرینش انسان را چنین تشریح می‌کند:

-الذی احسن کل شی خلقه وبدا خلق الانسان من طین ثم جعل نسله من سلاله من ماء مهین ثم سواه و نفخ فیه من روحه و جعل لکم السمیع و الابصار والافئده ماتشکرون

خدایی که هر چیزی را نیکو آفرید و خلقت انسان را از گل آغاز کرد سپس نسل او را از خلاصه آب بی‌ارزش قرارداد آنگاه نطفه بی‌جان را نیکو بیاراست و از روح منسوب به خودش در آن بدمید و برای شما گوش و چشم و قلب قرار داد بازهم شما خدا را اندک سپاس‌گزار هستید.

در آیه مذکور به دو نکته مهم اشاره می‌شود اول این‌که روح انسان هنگامی افاضه می‌شود که موضوع آن تصفیه‌شده باشد و استعداد پذیرش آن را پیدا کند نکته دوم این‌که روح انسان آن‌قدر مهم و باارزش است که خدای متعال او را منسوب به خودش معرفی می‌کند یعنی روحی که از عالم بالا و از مجردات است.

در آیه دیگر می‌فرماید:

-فاذا سویته و نفخت من روحی فقعواله ساجدین

هنگامی‌که داده انسان را تصفیه و تکمیل نمودم و از روح منسوب به خودم در آن دمیدند پس به سویش سجده کنید.

در این آیه نیز استعداد و لیاقت ماده را شرط افاضه نفس انسانی دانسته روح را نیز موجودی عالی و منسوب به خودش معرفی می‌کند در اثر همین امتیاز بزرگ است که شایسته شده تا مسجود ملائک قرار گیرد و به آنان دستور می‌دهد که به سوی آدم سجده کنید.

و در آیه دیگر می‌فرماید:

-و یسالونک عن الروح قل االروح من امر ربی و مااوتیتم من العلم الاقلیلا

و تو را از روح سؤال می‌کنند در پاسخ بگو روح از امر پروردگارم می‌باشد و بهرهٔ شما از علم اندکی بیش نیست".

در آیه مذکور پیامبر اکرم مأموریت می‌یابد که در پاسخ مردم که از روح سؤال می‌کنند بگوید:

وجود روح از ایجاد ویژه پروردگارم که تدریجی و زمانی نیست و نیاز به واسط ندارد سرچشمه می‌گیرد مرحوم استاد علامه طباطبائی در ذیل آیه مذکور بحث مفصل و دقیقی درباره عالم امن و روح دارد.

وی آیات مربوط به روح و امر را جمع کرده با بررسی و مقایسه آن‌ها نتیجه‌گیری می‌کند که عمر در این آیات عبارت است از فعل و ایجاد خدای سبحان که نیازی به علل و عوامل طبیعی حرکت و تدریج و زمان ندارد بلکه با ایجاد تکوینی و مجرد کلمه کن تحقق می‌یابد.

و در قرآن می‌فرماید:

-انما امره اذاارادشیئا یقول له کن فیکون، فسبحان الذی بیده ملکوت کل شی

امر خدا وقتی اراده کند چیزی را بدین‌صورت است که می‌گوید به وجود بیاد پس تحقق پیدا می‌کند پس منزه است خدایی که ملکوت هر چیز در اختیار اوست".

و در آیه دیگر می‌فرماید:

-و ما امرنا الاواحده کلمح بالبصر

"امر ما ایجاد یکی بیش نیست همانند یک چشم به‌هم زدن"

بنابراین ایجاد امر برتر و عالی‌تر از ایجاد تدریجی و طبیعی است زیرا نیاز به حرکت و استعداد و زمان ندارد بلکه دفع تحقق پیدا می‌کند پس چنین امری باید مجرد از ماده و برتر از زمان باشد و درهمین رابطه است که خدای متعال به پیامبر اکرم دستور می‌دهد که در پاسخ کسانی که درباره روح از تو سؤال می‌کنند بگو روح از سنخ أمر است یعنی برتر از ماده و حرکت و زمان می‌باشد.

از این قبیل آیات استفاده می‌شود که انسان موجودی است شریف و ممتاز چون حقیقت او را روح مجرد ملکوتی تشکیل می‌دهد که موجودی از شریف و نورانی و برتر از ماده و مادیات.