کتاب اشاره های خوشایند

کتاب اشاره های خوشایند، نوشته مهرداد مهرجو، مجموعه‌ای از هفت جستار درباره‌ی طنز، عشق زمینی و پیوندهای ادبی و فکری سهراب سپهری است. نویسنده شعرها، نامه‌ها و نوشته‌های این شاعر معاصر ایرانی را در کنار یکدیگر قرار داده است تا برداشت‌های خود را به شواهد متن متکی کند. یکی از پرسش‌های محوری این مجموعه درمورد نسبت عشق و تنهایی است؛ آیا شاعر خلوت‌گزین، عشق را مزاحم سلوک درونی می‌بیند یا امکانی برای قسمت‌کردن تنهایی؟ نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اشاره های خوشایند اثر مهرداد مهرجو

کتاب اشاره های خوشایند (جستارهایی درباره شعر و اندیشه سهراب سپهری) حاصل مطالعه و همراه‌شدن مهرداد مهرجو با شعر و اندیشه‌ی سهراب سپهری است. نویسنده این مجموعه جستار را اشارت‌هایی برای گشودن بحث درباره‌ی شعر سهراب سپهری معرفی کرده است. هفت جستار حاضر موضوعاتی همچون طنز، جایگاه عشق زمینی، تأثیرپذیری از بیدل دهلوی، هم‌سویی‌های فکری با بیژن جلالی و نقد دیدگاه‌های سپهری‌پژوهان را در بر گرفته است. دو جستار به نسبت سهراب سپهری و بیدل دهلوی اختصاص یافته و دو فصل نیز آرای تعدادی از پژوهشگران را بررسی کرده است.

مهرداد مهرجو از نقل شعر فراتر می‌رود و نامه‌ها و یادداشت‌های شاعر را نیز به پژوهش خود وارد می‌کند. این ترکیب امکان مقایسه‌ی تصویرهای شعری با گفته‌های سهراب سپهری درباره‌ی زندگی، تجربه‌ی شخصی و شیوه‌ی نگریستن به جهان را فراهم می‌آورد. نویسنده همچنین میان برداشت خود و تفسیرهای دیگران فاصله می‌گذارد و موارد اختلاف را آشکارا شرح می‌دهد. کتاب اشاره های خوشایند در مبحث طنز، خنداندن را شرط ضروری طنز ندانسته است.

مقایسه‌ی شعر سهراب سپهری با نمونه‌هایی از اشعار حافظ، سعدی، عطار و نیما بخشی از کتاب اشاره های خوشایند را تشکیل داده است. موضوع عشق زمینی هم در این اثر بررسی می‌شود. نویسنده تغییر نگرش شاعر را در دفترهای مختلف دنبال می‌کند. او حضور زن را صرفاً به صورت‌های مثالی و تفسیرهای مبتنی‌بر آرای یونگ محدود نمی‌سازد. مهرداد مهرجو احتمال حضور محبوبی زمینی را از خلال تعبیرها، خطاب‌ها و تصویرهای شعر بررسی کرده است.

جستارهای مربوط به بیدل دهلوی قرابت‌های شعر و اندیشه‌ی دو شاعر را موضوع مطالعه قرار داده است. خواننده در مجموع با نمونه‌ای از نقد ادبی روبه‌رو می‌شود که استدلال‌های آن را در مجاورت شواهد عرضه می‌کند. این ویژگی اجازه می‌دهد نتیجه‌گیری‌های نویسنده جدا از عبارت‌های شاعر دیده شوند و امکان موافقت، مخالفت یا بازاندیشی درباره‌ی هر تفسیر باقی بماند. مهرداد مهرجو در کتاب اشاره های خوشایند، چند برداشت رایج از سهراب سپهری را محل پرسش قرار داده است.

خلاصه کتاب اشاره های خوشایند

بعضی از تعبیرهای سهراب سپهری در اشعارش، اگر بدون توجه به طنز خوانده شوند، ممکن است به توصیه‌هایی تحت‌اللفظی درباره‌ی کنارگذاشتن دانش، گذشته یا امور زندگی تبدیل شوند. مهرداد مهرجو طنز را راهی برای فهمیدن دعوت سپهری به رهایی از عادت و تحمل ناملایمات می‌بیند. او در موضوع عشق نیز نگرش شاعر را ثابت نمی‌انگارد؛ برخی شعرها از هراس دلبستگی خبر می‌دهند و برخی دیگر امکان همراهی عشق و تنهایی را مطرح می‌کنند. مقایسه‌ی دفترها، بررسی واژگان و مراجعه به نامه‌ها پشتوانه‌ی این استدلال است. مبحث قرابت با بیدل دهلوی و هم‌سویی با بیژن جلالی نیز توجه را به نسبت سهراب سپهری با شاعران دیگر جلب می‌کند. دغدغه‌ی مشترک این جستارها آزمودن تفسیرها در برابر شواهد و پرهیز از فروکاستن شعر به تصویری یکدست از شاعر است.

چرا باید کتاب اشاره های خوشایند را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب اشاره های خوشایند را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بررسی طنز کم‌خنده در این کتاب زمینه‌ای برای فهم لحن بعضی شعرهای سهراب سپهری فراهم می‌کند.
• مقایسه‌ی دفترهای شعر سهراب سپهری، دگرگونیِ نسبت عشق و خلوت را آشکار می‌سازد.
• استفاده از نامه‌های سهراب سپهری، شواهدی بیرون از سروده‌ها به این کتاب اضافه می‌کند.
• طرح تفسیرهای متفاوت، فرصتی برای سنجیدن استدلال‌های منتقدان و بازخوانی شعرها به دست می‌دهد.

خواندن کتاب اشاره های خوشایند را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

اشاره های خوشایند به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که به مطالعه‌ی تفسیر شعرهای سهراب سپهری در قالب مجموعه جستار علاقه دارند.
• علاقه‌مندان به بررسی طنز و عشق در شعر معاصر فارسی.
• دانشجویان ادبیات و افرادی که نمونه‌های نقد و مقایسه‌ی شعر را دنبال می‌کنند.

بخشی از کتاب اشاره های خوشایند

«لازم می‌دانم پیش از هرچیزی یادآور شوم که بیدل قطعاً در زمرۀ عارفان اسلامی قلمداد می‌شود و عقاید عارفان خراسانی از یک‌سو و عرفان ابن‌عربی از سوی دیگر در شعر و اندیشۀ او به نحو بارزی نمودار است. اما نباید فراموش کرد که بیدل اهل هند است و تردیدی نیست که از فرهنگ غنی آن سرزمین تأثیر پذیرفته باشد. اما علی‌رغم تأثیرپذیری بسیار زیاد بیدل از عرفان اسلامی و بزرگانی نظیر ابن‌عربی، در این مقاله به اقتضای موضوع بحث، از تأثیری که بیدل از ادیان و مکتب‌های فلسفی هند گرفته است بیشتر سخن گفته‌ام. ضمن آن‌که باید در نظر داشت که میان ادیان و مکتب‌های فلسفی مشرق‌زمین قرابت‌های بسیاری با عرفان اسلامی وجود دارد.

از آنجا که هستی‌نگری بودا و غالب ادیان و مکتب‌های فلسفی هند توأم با نوعی یأس و اندوه است، پیش از هر چیز یادآوری این نکته را لازم می‌دانم که از افراد ناآشنا با منظومۀ فکری سپهری گرفته تا بسیاری از اهل فن، شعر او را از هرگونه اندوهی تهی می‌دانند. برای مثال شفیعی کدکنی شعر سپهری را شعر خانواده‌های مرفه می‌‌داند؛ در حالی که اگر هشت کتاب را فقط یک‌بار از ابتدا تا انتها ورق بزنیم، متوجه نادرست بودن چنین سخنانی خواهیم شد. سپهری در یکی از نامه‌هایش چنین می‌گوید:

زندگی غمناک است دوست، دوست من، و ما با غم آن خو گرفته‌ایم. و چه زود به هر چیز خو می‌کنیم. و این چه دردناک است.»