کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت

کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت نوشته مهدی فرمانیان، پیدایش و گسترش جریان‌های اعتقادی اهل سنت را در پیوند با اختلاف‌های فکری و تحولات سیاسی و اجتماعی بررسی می‌کند. پرسش‌هایی درباره‌ی ایمان و کفر، اختیار انسان و جایگاه عقل در فهم دین، محور معرفی این جریان‌ها هستند. نویسنده علاوه‌بر شرح باورهای مذاهب، به معنای اصطلاحات فرقه‌شناسی و دشواری‌های دسته‌بندی مسلمانان توجه کرده است. انتشارات خانه اندیشه زحل این کتاب را منتشر کرده است. یکی از موضوعات مهم این کتاب، نقد استفاده از حدیث افتراق برای بیرون‌راندن دیگر مسلمانان از دایره‌ی اسلام است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت

کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت، اثر مهدی فرمانیان، تاریخ اندیشه‌های اعتقادی را صرفاً مجموعه‌ای از نام‌ها و عقاید جداگانه نمی‌بیند. نویسنده اختلاف‌های مذهبی را در ارتباط با مسئله‌ی جانشینی پیامبر، تحولات حکومت‌ها، تفاوت برداشت از متون دینی و تعامل مسلمانان با پیروان دیگر ادیان توضیح داده است. تعریف اهل سنت در این بررسی، معنایی گسترده دارد: نویسنده جریان‌هایی را در نظر گرفته که خلافت دو خلیفه‌ی نخست را پذیرفته‌اند؛ هرچند برخی از این جریان‌ها یکدیگر را اهل سنت ندانند. این تعریف، دلیل حضور گروه‌های متنوع در مباحث است. نویسنده همچنین میان اختلاف‌های اعتقادی، مذاهب فقهی و جریان‌های اخلاقی و عرفانی تمایز می‌گذارد تا محدوده‌ی بررسی مشخص باشد. موضع اعتقادی شیعی نویسنده نیز در تفسیر بعضی رخدادها و ارزیابی دیدگاه‌ها آشکار است؛ بنابراین معرفی مذاهب در کنار نقد برخی باورها پیش می‌رود.
کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت چهار فصل دارد. فصل کلیات و مفاهیم اساسی، اصطلاحاتی مانند سنت، ملل و نحل، فرقه، مذهب، مکتب و مقاله را توضیح می‌دهد. معرفی منابع فرقه‌شناسی و بررسی حدیث افتراق نیز در همین فصل آمده است. نویسنده در ارزیابی منابع، به دقت گزارش عقاید و تأثیر تعصب مذهبی بر دسته‌بندی‌ها توجه دارد. فصل فرقه‌های نخستین به عثمانیه، خوارج، مرجئه، قدریه و جهمیه اختصاص یافته است. فصل فرقه‌های بزرگ اهل سنت، تاریخ پیدایش، چهره‌ها و مبانی فکری معتزله، اصحاب حدیث، اشاعره و ماتریدیه را بررسی می‌کند. مباحثی مانند تعریف ایمان، صفات الهی، کلام خدا، نبوت و معاد در این فصل جای دارند. فصل سلفیه در جهان معاصر، موضوعاتی مانند اندیشه‌های ابن‌تیمیه، وهابیت، دیوبندیه و جریان‌های سلفی در شبه‌قاره و شمال آفریقا را دنبال می‌کند. ترتیب مباحث، امکان دنبال‌کردن نسبت میان پرسش‌های نخستین و صورت‌بندی‌های بعدی عقاید را فراهم می‌سازد. خواننده ضمن آشنایی با چهره‌ها و جریان‌ها، با مسئله‌ی اعتبار گزارش‌های تاریخی و مرز میان توصیف یک مذهب و داوری درباره‌ی پیروان آن نیز روبه‌رو می‌شود.

خلاصه کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت

کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت شکل‌گیری مذاهب را از دل پرسش‌ها و تعارض‌های مشخص توضیح می‌دهد. مسئله‌ی گناه کبیره و نسبت ایمان با عمل، زمینه‌ی طرح دیدگاه‌های متقابل خوارج و مرجئه می‌شود. بحث مسئولیت انسان نیز اختلاف قدریه و جهمیه درباره‌ی اختیار و جبر را پیش می‌کشد. نویسنده سپس تقابل عقل‌گرایی معتزله و حدیث‌گرایی اصحاب حدیث را شرح می‌دهد و پیدایش اشاعره و ماتریدیه را در ارتباط با این منازعات بررسی می‌کند. بررسی سلفیه و شاخه‌های مرتبط، ادامه‌ی همین مسیر است. دغدغه‌ی دیگر این کتاب، پیامدهای مرزبندی مذهبی است: نویسنده نشان می‌دهد که چگونه تعریف فرقه‌ی نجات‌یافته و اصرار بر تطبیق شمار مذاهب با عدد ۷۳ می‌تواند گزارش عقاید را تحت‌تأثیر قرار دهد. پیام این بحث، پرهیز از تنگ‌کردن قلمرو مسلمانی براساس اختلاف‌های اعتقادی و روایت‌های محل مناقشه است.

چرا باید کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت مذهب کلامی، مذهب فقهی و جریان عرفانی را روشن می‌کند.
• خواننده زمینه‌های سیاسی و اجتماعی پیدایش اختلاف‌های اعتقادی را می‌شناسد.
• بررسی منابع، نقش تعصب مذهبی در گزارش باورهای دیگران را آشکار می‌کند.
• نقد حدیث افتراق، مبنایی برای تأمل درباره‌ی مرزبندی‌های مذهبی فراهم می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فرق و مذاهب کلامی اهل سنت به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان الهیات که به شناخت جریان‌های کلامی نیاز دارند.
• علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه‌ی اسلامی و نسبت دین و سیاست.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی تکفیر و اختلاف‌های مذهبی دارند.
• پژوهشگران آغازگر مطالعات فرقه‌شناسی که به شناخت منابع نیاز دارند.