کتاب فاشیسم و کمونیسم

کتاب فاشیسم و کمونیسم نوشته فرانسوا فوره و ارنست نولته، گفت‌وگویی مکتوب درباره‌ی نسبت دو جنبش سیاسی است که هم با یکدیگر دشمن بودند و هم از یکدیگر تأثیر می‌گرفتند. حمید هاشمی کهندانی این مکاتبات را ترجمه کرده است. پرسش اصلی این است: آیا فاشیسم را می‌توان واکنشی به کمونیسم دانست یا چنین توضیحی ریشه‌های مستقل آن را پنهان می‌کند؟ نویسندگان ضمن بررسی این مسئله، مرز میان توضیح تاریخی جنایت و توجیه اخلاقی آن را نیز به بحث می‌گذارند. انتشارات کتابستان برخط این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فاشیسم و کمونیسم

کتاب فاشیسم و کمونیسم حاصل مکاتبات فرانسوا فوره و ارنست نولته درباره‌ی خاستگاه‌ها، پیوندها و تفاوت‌های دو جنبش تمامیت‌خواه است. نقطه‌ی آغاز این مکاتبات، نقدی است که فوره بر تفسیر نولته از فاشیسم نوشته بود. نولته به این نقد پاسخ می‌دهد و تبادل هشت نامه، زمینه‌ی بررسی اختلاف‌های دو مورخ را فراهم می‌کند. مجموعه، علاوه‌بر پیشگفتار تزوتان تودوروف و مقدمه، نه بخش اصلی دارد؛ «تفسیر ارنست نولته از فاشیسم»، «آن‌سوی بن‌بست‌های مکتبی»، «یک موضوع ممنوع»، «از گولاگ تا آشویتس» و «رابطه‌ی دیالکتیکی فاشیسم و کمونیسم» از عنوان‌های این بخش‌ها هستند. موضوعاتی چون تجدیدنظرطلبی و سامی‌ستیزی مدرن نیز در فهرست مباحث جای دارند. نامه‌ها صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات درباره‌ی حکومت‌ها نیستند؛ نویسندگان درباره‌ی شیوه‌ی انتخاب علت‌ها، محدودیت مقایسه‌ی تاریخی و تأثیر مواضع سیاسی بر داوری مورخ نیز بحث کرده‌اند. شکل مکاتبه‌ای متن، امکان پیگیری اعتراض‌ها و پاسخ‌ها را فراهم می‌کند و نشان می‌دهد چگونه دو پژوهشگر، ضمن پذیرش بخشی از استدلال یکدیگر، بر سر نتیجه‌گیری‌ها اختلاف دارند.
کتاب فاشیسم و کمونیسم مسئله‌ی مقایسه را از هم‌ارزدانستن جدا می‌کند. دو نویسنده بررسی هم‌زمان این جنبش‌ها را ضروری می‌دانند، اما این اشتراک به معنای توافق بر سر رابطه‌ی علت و معلولی میان بلشویسم و نازیسم نیست. نولته برای تهدید کمونیسم و تأثیر آن بر شکل‌گیری فاشیسم وزن بیشتری قائل است. فوره، در مقابل، ریشه‌های فرهنگی و سیاسی مستقل فاشیسم و دشمنی مشترک این جنبش‌ها با دموکراسی لیبرال را برجسته می‌کند. مسئله‌ی یهودستیزی نیز محل اختلاف مهمی است؛ بحث بر سر این است که توضیح باورهای عاملان جنایت چگونه ممکن است به موجه‌جلوه‌دادن رفتارشان نزدیک شود. پیشگفتار تودوروف چارچوبی برای شناخت این اختلاف‌ها می‌سازد و میان فهم‌پذیری یک رفتار و مشروعیت آن تمایز می‌گذارد. خواننده در این بحث، هم با تفسیرهای رقیب از تاریخ مواجه می‌شود و هم می‌بیند که واژه‌هایی مانند عقلانیت، واکنش و تمامیت‌خواهی چگونه مسیر استدلال را تغییر می‌دهند.

خلاصه کتاب فاشیسم و کمونیسم

فاشیسم و کمونیسم بر یک مسئله‌ی محوری متمرکز است: دو جنبش متخاصم چگونه در رقابت، تقلید و دشمن‌سازی از یکدیگر نیرو می‌گیرند؟ نولته، تقدم بلشویسم و هراس از انقلاب کمونیستی را برای توضیح ظهور فاشیسم مهم می‌داند. فوره این تأثیر را می‌پذیرد، اما توضیح نولته را کافی نمی‌بیند. فوره معتقد است ملی‌گرایی افراطی، دشمنی با دموکراسی و ریشه‌های قدیمی‌تر یهودستیزی را نمی‌توان به واکنش علیه کمونیسم فروکاست. بحث سپس به کارکرد سیاسی ضدفاشیسم می‌رسد؛ موضعی که به باور نویسندگان، گاهی مانع نقد حکومت‌های کمونیستی شده است. دغدغه‌ی مشترک مکاتبات، شناخت تاریخی این پیوندهاست، بدون آنکه شباهت‌ها تفاوت‌ها را محو کنند یا توضیح رفتار جنایت‌کارانه به تبرئه‌ی عاملان آن تبدیل شود. خواننده پاسخ نهایی و یکدستی دریافت نمی‌کند، بلکه استدلال‌های متفاوت درباره‌ی حدود مقایسه و مسئولیت مورخ را دنبال می‌کند.

چرا باید کتاب فاشیسم و کمونیسم را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فاشیسم و کمونیسم را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مکاتبات، اختلاف دو مورخ درباره‌ی ریشه‌های فاشیسم را از خلال پاسخ‌های مستقیم روشن می‌کنند.
• بحث‌ها به شناخت تفاوت میان تقدم زمانی و رابطه‌ی علت و معلولی کمک می‌کنند.
• خواننده مرز میان فهم تاریخی خشونت و توجیه اخلاقی جنایت را بررسی می‌کند.
• نقد استفاده‌ی سیاسی از ضدفاشیسم، مسئله‌ی گزینشی‌بودن داوری تاریخی را مطرح می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فاشیسم و کمونیسم به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی که پیوند جنبش‌های تمامیت‌خواه را بررسی می‌کنند.
• دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی که به مسئله‌ی علیت تاریخی علاقه دارند.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی تمایز میان توضیح جنایت و توجیه آن را دارند.