کتاب تربیت برای پرسیدن

کتاب تربیت برای پرسیدن، به قلم نامدار ابراهیمی و محمود مهرمحمدی، پرسشگری دانش‌آموزان را وسیله‌ای برای یادگیری درس و یکی از هدف‌های اصلی تربیت می‌داند. مسئله‌ی محوری کتاب حاضر این است که دانش‌آموز تا چه اندازه می‌تواند خودش پرسش بسازد و فقط به پرسش‌های معلم پاسخ ندهد. نویسندگان تفاوت میان دانستن پاسخ‌ها و برخورداری از ذهن پرسشگر را بررسی کرده‌اند و نقش مدرسه را در پرورش استقلال فکری به بحث می‌گذارند. نشر نی کتاب حاضر را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تربیت برای پرسیدن اثر نامدار ابراهیمی و محمود مهرمحمدی

کتاب تربیت برای پرسیدن (درآمدی بر نظریه تربیتی پرسش‌محور)، نوشته‌ی نامدار ابراهیمی و محمود مهرمحمدی، از معنای تربیت و انتظاری آغاز می‌کند که از مدرسه وجود دارد. نویسندگان نشان می‌دهند که انتخاب هر رویکرد تربیتی، فرصت‌های متفاوتی برای اندیشیدن، تجربه‌کردن و ابراز نظر دانش‌آموزان فراهم می‌کند. مسئله فقط تفاوت روش‌های تدریس نیست؛ برداشت مدرسه از انسان تربیت‌یافته نیز اهمیت دارد. دانش‌آموزی که اطلاعات فراوانی را حفظ کرده است، لزوماً توانایی بررسی دانسته‌های خود یا طرح مسئله را ندارد.

این کتاب با نقد الگوهای آموزش و پرورش کارخانه‌ای و ساندویچی، پیامدهای یکسان‌سازی دانش‌آموزان و شتاب در انتقال بسته‌های آموزشی را بررسی کرده است. این نقد، توجه را از حجم محتوای منتقل‌شده به کیفیت تجربه‌ی تحصیلی می‌برد. نویسندگان میان استفاده‌ی معلم از روش پرسش و پاسخ و پرورش توانایی پرسیدن در دانش‌آموزان فرق می‌گذارند. معلم ممکن است پرسش‌های چالش‌برانگیزی را مطرح کند، اما مسئولیت اندیشیدن و مسئله‌سازی همچنان در اختیار خودش باقی بماند. بحث اصلی تغییر همین نسبت و فراهم‌کردن مجال مشارکت فکری دانش‌آموز است.

فصل نخست کتاب تربیت برای پرسیدن اثر نامدار ابراهیمی و محمود مهرمحمدی مباحثی مانند «تربیت برای دانستن» و «نگاهی به پژوهش‌های پیشین» را در بر می‌گیرد. فصل دوم «پرسشگری چونان تفکر»، مبانی فلسفی بحث را با رجوع به اندیشه‌های سقراط، هایدگر، گادامر و دریدا دنبال می‌کند. مفاهیمی همچون گشودگی، ساختارشکنی، نفی اقتدار و هرمنوتیک در این فصل، نسبت پرسیدن را با فهم و بازبینی باورها روشن می‌کنند.

فصل سوم با عنوان «دین‌داری و پرسشگری» به امکان پرسیدن در گفتمان دینی و جایگاه پرسش در قرآن و سنت اختصاص دارد. این اثر از بحث مدرسه فراتر می‌رود تا نشان دهد پذیرش نادانسته‌ها و آمادگی برای بازنگری در پیش‌فرض‌ها چه نسبتی با تربیت دارد. ارجاع به پژوهش‌های آموزشی نیز در کنار تأملات فلسفی قرار گرفته است. این ترکیب زمینه‌ای را برای بررسی هدف‌های آموزش فراهم می‌کند.

خلاصه کتاب تربیت برای پرسیدن

آموزش زمانی به پرورش ذهن پرسشگر نزدیک می‌شود که دانش‌آموز بتواند آموخته‌هایش را بررسی کند و از دل دانسته‌های خود، پرسش‌های تازه‌ای را بیرون بکشد. کتاب حاضر بر همین جابه‌جایی در هدف تربیت متمرکز است. نویسندگان انباشتن اطلاعات را برای تربیت کافی نمی‌دانند و استقلال فکری را معیاری مهم‌تر معرفی می‌کنند. پاسخ‌ها در این دیدگاه حذف نمی‌شوند؛ پاسخ‌ها زمینه‌ی شکل‌گیری پرسش‌های ارزشمند هستند. اثر نشان می‌دهد که پرسیدن به پذیرش محدودیت دانش، تحمل ابهام و گشودگی در برابر امکان‌های دیگر نیاز دارد.

پرسشی که فقط برای بازگویی پاسخ مورد انتظار معلم طرح شده است، با پرسشی که موضوع را برای بررسی مشترک می‌گشاید، یکسان نیست. دغدغه‌ی اصلی کتاب حاضر فراهم‌کردن شرایطی است که دانش‌آموز در آن از دریافت‌کننده‌ی مطالب به مشارکت‌کننده در فهم جهان تبدیل شود. نامدار ابراهیمی و محمود مهرمحمدی این تغییر را به‌معنای کنارگذاشتن کامل آموزش پاسخ‌محور ندانسته‌اند.

چرا باید کتاب تربیت برای پرسیدن را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تربیت برای پرسیدن را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت پرسشگری به‌عنوان هدف تربیت و پرسش و پاسخ به‌عنوان روش تدریس را روشن می‌کند.
• مبحث اقتدار، امکان بررسی نقش پرسش‌های معلم در کنترل کلاس را فراهم می‌کند.
• مباحث فلسفی، رابطه‌ی پرسیدن با پذیرش نادانسته‌ها و بازبینی باورها را توضیح می‌دهند.
• مرور پژوهش‌ها، نمونه‌هایی از بررسی توانایی پرسش‌سازی دانش‌آموزان را ارائه می‌دهد.

خواندن کتاب تربیت برای پرسیدن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب تربیت برای پرسیدن به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• معلمانی که درباره‌ی نقش دانش‌آموز در طرح پرسش دغدغه دارند.
• دانشجویان علوم تربیتی و برنامه‌ریزی درسی که مبانی هدف‌های آموزش را بررسی می‌کنند.
• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی تعلیم‌وتربیت که نسبت فهم، پرسیدن و اقتدار برای آن‌ها مسئله است.

درباره محمود مهرمحمدی

محمود مهرمحمدی از اندیشمندان و فعالان حوزه‌ی آموزش‌وپرورش در ایران به شمار می‌رود. سرپرستی سابق دانشگاه فرهنگیان و عضویت در شورای سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی ازجمله سوابق اجرایی اوست. او در سال ۱۳۳۷ به دنیا آمد. مقطع ابتدایی را در دبستان علوی در تهران سپری کرد و قسمتی از دوره‌ی دبیرستان را هم در همین مرکز آموزش دید. سرانجام در سال ۱۳۵۵ موفق به دریافت دیپلم ریاضی از دبیرستان جاویدان تهران شد و برای ادامه‌ی تحصیل راهی آمریکا گردید.

این نویسنده در کنار مباحث درسی به‌واسطه‌ی پیشینه‌ی شخصی و علایق خانوادگی به انجمن اسلامی دانشجویان ایران و آمریکا پیوست و به‌ویژه تحت‌تأثیر جو انقلابی آن دوران در فعالیت‌های سیاسی این تشکل در راستای پشتیبانی از نهضت اسلامی به ایفای نقش پرداخت. او درجه‌ی کارشناسی خود را در سال ۱۳۵۸ و مدرک کارشناسی‌ارشد را در سال ۱۳۶۰ اخذ کرد. محمود مهرمحمدی جهت زمینه‌سازی برای خدمت‌رسانی بیشتر، مسیر تحصیلی خود را از تکنولوژی صنعتی در مقطع لیسانس به تکنولوژی آموزشی در فوق‌لیسانس تغییر داد.

از آنجا که شرایط برای ادامه‌ی تحصیل محمود مهرمحمدی بدون فاصله مهیا نشد، به ایران بازگشت و به استخدام هیئت‌علمی وزارت علوم درآمد. او که در این مقطع زمانی تشکیل خانواده نیز داده بود، در سال ۱۳۶۴ با بهره‌مندی از بورس تحصیلی مجدداً به آمریکا رفت تا مقطع دکتری را در رشته‌ی علوم تربیتی با گرایش برنامه‌ریزی درسی دنبال کند. سرانجام در سال ۱۳۶۷ مدرک دکتری خود را از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی به دست آورد و به ایران بازگشت. هم‌زمان با تدریس در دانشگاه‌ها، مسئولیت ریاست مرکز برنامه‌ریزی آموزشی در وزارت علوم نیز به او واگذار شد.

محمود مهرمحمدی در سال ۱۳۶۸ با دعوت وزیر وقت آموزش‌وپرورش به این وزارتخانه رفت و سامان تازه‌ای به امور پژوهشی در نظام تعلیم‌وتربیت ایران بخشید. سپس در سال ۱۳۷۶ به دانشگاه تربیت مدرس انتقال یافت و به مدت ۲۰ سال (تا سال ۱۳۹۶) در گروه تعلیم‌وتربیت به تدریس و تربیت دانشجویان دوره‌ی دکتری همت گماشت. او همچنین در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ به‌طور هم‌زمان هدایت دانشگاه تازه‌تأسیس فرهنگیان را بر عهده داشت. محمود مهرمحمدی پس از پایان دوره‌ی مدیریت در دانشگاه فرهنگیان با رتبه‌ی استادتمامی تقاضای بازنشستگی کرد.

کتاب تربیت برای پرسیدن نوشته‌ی نامدار ابراهیمی و محمود مهرمحمدی است. از دیگر آثار مکتوب این نویسنده می‌توان اشاره کرد به کتاب‌های «آموزش علوم انسانی در دانشگاههای ایران: طراحی یک الگوی تدریس دانش‌پژوهانه»، «آموزش عمومی هنر: چیستی، چرایی، چگونگی»، «ب‍ازان‍دی‍ش‍ی‌ ف‍رای‍ن‍د ی‍ادده‍ی‌ - ی‍ادگ‍ی‍ری‌ و ت‍رب‍ی‍ت‌ م‍ع‍ل‍م‌»، «برنامه درسی: فراتر از هستی: گفتگوهایی پیرامون چیستی رشته برنامه درسی و یافتن عنوانی برازنده آن» و «برنامه‌ی درسی و آموزش هنر در آموزش و پرورش».

بخشی از کتاب تربیت برای پرسیدن

«تربیت بیش از انبارکردن دانش است

تربیت ایجاد شرایطی برای استعلای مداوم افراد از خویشتن کنونی است. به زبان فلسفی، «تربیت‌کردن معنایی کمتر از رخصت‌دادن به وجود کسی ندارد، یعنی برون‌جستن از خویش یا تعالی‌جستن در فضای وجودی تا هر کس همان شخص فریدی که هست بشود» (مک کواری، ۱۳۷۷). این تعریف بنیادی از تربیت مستلزم رویکرد متفاوتی است. بر مبنای این نگاه، القای پاسخ‌های قطعی و صحیح به دانش‌آموز با معنای تربیت سازگار نیست؛ زیرا با دراختیارگذاشتن پاسخ‌ها، آن‌ها را در وضعیت کنونی خود تثبیت می‌کند و از حرکت و جست‌وجوگری بازمی‌دارد. در واقع این باور به وجود می‌آید که پاسخ مسئله داده شده و موضوع خاتمه یافته است. به همین دلیل، این پاسخ‌های جزمی و قطعی ما را از پرسشی دوباره معاف می‌کند. درحالی‌که آموزش و پرورش باید نقشی پیش‌برنده داشته باشد. ایفای چنین نقشی در گرو پرورش ویژگی پرسشگری و جست‌وجوگری در دانش‌آموزان است (ابراهیمی و همکاران، ۱۳۹۳).»