کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی

کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی (Revolutionary Subjectivity in Post-Marxist Thought) نوشته الیور هریسون، پرسش از نیروی دگرگون‌کننده‌ی جامعه را در اندیشه‌ی ارنستو لاکلائو، آنتونیو نگری و الن بدیو دنبال می‌کند. مسئله‌ی اصلی فقط فاصله‌گرفتن این متفکران از مارکس نیست؛ هریسون نشان می‌دهد که نظریه‌های آنان همچنان پیوندهایی تعیین‌کننده با میراث مارکسیستی دارند. بررسی نسبت میان کار، تشکل سیاسی و مبانی فلسفی، محور مقایسه‌ی سه متفکری است که پاسخ‌های یکسانی به مسئله‌ی تغییر انقلابی نمی‌دهند. پریسا شکورزاده ترجمه این کتاب را بر عهده داشته و نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی

کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی پژوهشی در نظریه‌ی اجتماعی و فلسفه‌ی سیاسی است که الیور هریسون در مرکز بحثش مسئله‌ی شکل‌گیری کنشگر جمعیِ تغییر انقلابی را قرار داده است. نویسنده نظریه‌های لاکلائو، نگری و بدیو را صرفاً به‌ عنوان سه پاسخ مستقل معرفی نمی‌کند؛ او معیاری از اندیشه‌ی مارکس استخراج کرده است تا حدود پیوستگی و جدایی این نظریه‌ها روشن شود. این معیار سه مؤلفه دارد: تعیین سوژه از خلال کنش تولیدی، ظهور سوژه در پیوند میان شرایط عینی و ذهنی و هدف دگرگونی کلی جامعه از مسیر قدرت سیاسی و جامعه‌ی بی‌طبقه.

بحث بر تنش میان ساختارهای اجتماعی و ظرفیت کنش جمعی متمرکز است. پرسش مهم این است که شرایط اقتصادی چگونه امکان تغییر را فراهم می‌کنند و چرا همین شرایط برای شکل‌گیری آگاهی و سازمان‌یابی انقلابی کافی نیستند. الیور هریسون همچنین میان نظریه‌ی مارکس و تفسیرهای موجبیت‌گرایانه‌ی مارکسیسم تمایز می‌گذارد؛ تمایزی که برای فهم نقدهای بعدی اهمیت دارد.

کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی، مطابق طرح معرفی‌شده در مقدمه، شش فصل اصلی و بخشی برای نتیجه‌گیری دارد. فصل‌های از مارکسیسم تا پسامارکسیسم و سوژه‌ی انقلابی در تفکر مارکسیسم، زمینه‌ی تاریخی و چارچوب مقایسه را فراهم می‌کنند. فصل‌های چهارم تا ششم به سه متفکر منتخب اختصاص دارند و هر کدام سه بخش مرتبط دارند: نظریه‌ی آغازین، نقطه‌ی فاصله‌گرفتن از مارکس و بررسی انتقادی نظریه‌ی نهایی. نویسنده در این مقایسه، پیوند لاکلائو با هژمونی گرامشی، نسبت نگری با انعطاف‌پذیری تشکل‌یابی نزد لنین و ارتباط بدیو با پژوهش مائویی و تقدم عمل سیاسی را بررسی می‌کند.

بحث هستی‌شناسی نیز جایگاه مشخصی دارد: فقدان لکانی، فلسفه‌ی اسپینوزا و نظریه‌ی مجموعه‌های کانتور، مبانی متفاوت این فاصله‌گیری‌اند. هریسون عنوان پسامارکسیسم را برچسبی یکدست نمی‌گیرد؛ تردید نگری و مخالفت بدیو با این عنوان نیز بخشی از مسئله است. مباحث مربوط به مارکسیسم غربی، نظریه‌ی انتقادی، ساختارگرایی و پساساختارگرایی نشان می‌دهند که مناقشه بر سر سوژه، هم به فهم تاریخ مربوط است و هم به امکان سیاست رهایی‌بخش.

خلاصه کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی

هریسون استدلال می‌کند که فرارفتن از مارکس لزوماً به معنای قطع رابطه با نظریه‌ی او نیست. سه متفکر منتخب، بعضی از عناصر نظریه‌ی سوژه‌ی انقلابی را حفظ کرده‌اند و برای رفع نابسندگی‌های این نظریه به مبانی فلسفی دیگری روی آورده‌اند. لاکلائو نظریه‌ی هژمونی را از مسیر فقدان لکانی بسط می‌دهد؛ نگری برای تقویت نظریه‌ی خودارزش‌افزایی به اسپینوزا رجوع می‌کند و بدیو مفهوم سوژه را بر زمینه‌ی نظریه‌ی مجموعه‌ها بازپیکربندی می‌کند.

کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی این تفاوت‌ها را در نسبت با نقش تولید، آگاهی، تشکل و هدف تغییر اجتماعی می‌سنجد. حرف اصلی پژوهش این است که پسامارکسیسم باید موردبه‌مورد بررسی شود. نام مشترک یک جریان، نه میزان جدایی متفکران از مارکس را توضیح می‌دهد و نه اختلاف آنان درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری نیروی انقلابی را از میان می‌برد. بازگشت به نظریه‌ی خود مارکس، نقطه‌ی آغاز این سنجش است.

چرا باید کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی سه نظریه، تفاوت پاسخ‌ها به مسئله‌ی کنشگر جمعیِ تغییر اجتماعی را روشن می‌کند.
• تفکیک اندیشه‌ی مارکس از خوانش‌های موجبیت‌گرایانه، زمینه‌ی فهم دقیق‌تر نقدهای پسامارکسیستی را فراهم می‌کند.
• بررسی مبانی هستی‌شناسانه نشان می‌دهد که اختلاف‌های فلسفی چگونه بر نظریه‌ی سیاست اثر می‌گذارند.
• تحلیل نسبت آگاهی و تشکل، محدودیت توضیح انقلاب صرفاً از مسیر بحران اقتصادی را آشکار می‌کند.

خواندن کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه‌ی سیاسی و نظریه‌ی اجتماعی که مسئله‌ی عاملیت جمعی را بررسی می‌کنند.
• پژوهشگران مارکسیسم که به حدود پیوستگی و گسست پسامارکسیسم علاقه دارند.
• خوانندگان آثار لاکلائو، نگری و بدیو که به‌ دنبال مقایسه‌ی مبانی نظری آنان هستند.

بخشی از کتاب سوژه انقلابی در اندیشه پسامارکسیستی

«از نظر ولادیمیر ایلیچ لنین، "آموزهٔ مارکسیسم" در اصل تلفیقی است از فلسفهٔ کلاسیک آلمانی، اقتصاد سیاسی کلاسیک انگلیسی و نظریهٔ سوسیالیسم فرانسوی که عمدتاً از "آموزه‌های انقلابی" تشکیل شده است (لنین، ۱۹۷۷ الف: ۱۹). مارکس که فیلسوفی جوان بود، وارد بسیاری از مباحثات [مطرح] در آلمان آن دوران شد که مهم‌ترین آن‌ها پیرامون میراث فلسفی و سیاسی‌ای بود که پس از مرگ هگل در سال ۱۸۳۱ بر جا مانده بود. مارکس در این مباحثات از "هگلیان جوان" حمایت می‌کرد که به لزوم حفظ روش دیالکتیکی هگل برای دنبال‌کردن انتقاد از نهادهای سیاسی و اجتماعی موجود باور داشتند (سینربینک، ۲۰۰۷: ۴۳-۴۴). مارکس نیز روش هگل را برای مطالعهٔ خود در باب تاریخ بشری اتخاذ کرد. هگل تاریخ بشری را در چارچوب دگرگونی و تکامل دیالکتیکی آگاهی انسان درک می‌کرد، اما چنان‌که مشهور است، مارکس چرخشی ماتریالیستی به دیالکتیک هگل داد و دیالکتیک را [که در هگل بر سرش ایستاده است] "وارونه کرد تا هستهٔ عقلانی پنهان در پوستهٔ رازآلود کشف شود" (مارکس، ۱۹۹۰ الف: ۱۰۳). مارکس و انگلس در آثاری مثل ایدئولوژی آلمانی (۱۸۴۶)، فقر فلسفه (۱۸۴۷) و مانیفست کمونیست (۱۸۴۸) در گفت‌وگو با رفقای "هگلی جوان" پیشین خود، به‌ویژه لودویگ فوئرباخ، استدلال کردند که تغییر انقلابی ضرورتاً امری تاریخی و مبتنی بر تکامل معینی در کنش تولیدی انسان است. از نظر مارکس و انگلس، هریک از اشکال تاریخی جامعه به‌واسطهٔ "شیوهٔ تولید" معینی شکل گرفته‌اند که به "نیروهای مولد" و "مناسبات تولید" تقسیم می‌شود.»