کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران

کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران (تغییر و تحول گفتمانهای هویتی روشنفکران ایران از انقلاب مشروطه تا به امروز) نوشته غلامرضا برون، چگونگی شکل‌گیری و دگرگونی برداشت‌های روشن‌فکران ایرانی از هویت ملی را بررسی می‌کند. پرسش محوری این پژوهش، نسبت میان هویت، قدرت سیاسی و مواجهه با تجدد است؛ اینکه چرا برخی عناصر هویتی برجسته می‌شوند و برخی دیگر به حاشیه می‌روند. نویسنده، دیدگاه‌های روشن‌فکران را در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی دوران قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی دنبال کرده است. انتشارات امید سخن این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران

کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران پژوهشی در تاریخ اندیشه و مناسبات هویت و سیاست است. غلامرضا برون، هویت ملی را مجموعه‌ای ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده نمی‌داند؛ مسئله‌ی اصلی او، شناخت فرایندی است که در جریان مواجهه‌ی جامعه با تغییرات داخلی و تحولات جهانی شکل می‌گیرد. نویسنده به‌جای ارائه‌ی فهرستی از ویژگی‌های ایرانیان، چگونگی پیدایش گفتمان‌های هویتی و رقابت میان این گفتمان‌ها را بررسی کرده است. چارچوب پژوهش بر تعامل سه عامل استوار است: امواج تجدد، ساختار قدرت و ساختار گفتمانی یا ایدئولوژیک حکومت. روشن‌فکران در این چارچوب، هم از محیط فکری جهان تأثیر می‌پذیرند و هم در برابر مناسبات قدرت داخلی موضع می‌گیرند. نویسنده همچنین میان روشن‌فکران منتقد و نخبگان اجرایی یا کارگزاران نظام سیاسی تمایز می‌گذارد. این تمایز، مبنایی برای بررسی رابطه‌ی اندیشه‌ی انتقادی با گفتمان رسمی فراهم می‌کند. بحث صرفاً درباره‌ی عقاید اشخاص نیست؛ شرایط اجتماعی تولید اندیشه و امکان تبدیل‌شدن گفتمان مقاومت به گفتمان مسلط نیز در کانون توجه قرار دارد.
کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران در پنج فصل تنظیم شده است. فصل‌های آغازین به کلیات، مفاهیم و مباحث نظری و روش انجام تحقیق اختصاص دارند. نویسنده در مباحث نظری، مفاهیمی مانند هویت ملی، گفتمان، امواج تجدد و ساخت قدرت را توضیح داده است. تحلیل گفتمان، به‌ویژه دیدگاه ارنستو لاکلو و شانتال موفه، مبنای بررسی قرار گرفته و نظریه‌ی چالمرز جانسون درباره‌ی رابطه‌ی ارزش‌ها و محیط نیز در توضیح تغییرات به کار آمده است. بررسی تاریخی، دیدگاه‌های چهره‌هایی مانند میرزا ملکم خان، میرزا فتحعلی آخوندزاده، جلال آل احمد، علی شریعتی، عبدالکریم سروش و سید جواد طباطبایی را در بر می‌گیرد. تقسیم‌بندی نویسنده از گرایش‌های غالب، از غرب‌گرایی به غرب‌ستیزی و سپس غرب‌شناسی حرکت می‌کند. فصل پایانی نیز گفتمان ملی‌گرایی باستان‌گرا، گفتمان هویت اسلامی و گفتمان هویت چندگانه را کنار یکدیگر قرار می‌دهد. دغدغه‌ی مشترک این بحث‌ها، پیامدهای تقلیل هویت به یک مؤلفه و امکان صورت‌بندی هویتی فراگیر است؛ هویتی که تنوع قومی، مذهبی و فرهنگی را نفی نکند.

خلاصه کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران

کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران، بحران هویت ملی را به کشمکش بر سر تعریف هویت و سیاست‌های هویت‌ساز پیوند می‌دهد. استدلال اصلی نویسنده این است که برجسته‌کردن گزینشی بخشی از میراث فرهنگی، تاریخی یا دینی می‌تواند عناصر دیگر را کنار بزند و شکاف اجتماعی ایجاد کند. روشن‌فکران نیز بیرون از این میدان نیستند؛ برداشت‌های آنان از ایران، اسلام و غرب، تحت‌تأثیر تحولات تجدد و ساختار قدرت تغییر می‌کند. پژوهش، نسبت میان گفتمان‌های انتقادی و گفتمان رسمی را دنبال کرده است و این فرض را بررسی می‌کند که اندیشه‌ی مخالف در یک دوره می‌تواند مبنای مشروعیت سیاسی دوره‌ی دیگر شود. نتیجه‌ی محتوایی بحث، ضرورت عبور از تصور هویت خالص و یکدست است. نویسنده، هم‌بستگی ملی را وابسته به خوانشی فراگیر می‌داند که تکثر فرهنگی و پیوندهای تاریخی جامعه را در کنار مواجهه با جهان بپذیرد.

چرا باید کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• پیوند دیدگاه‌های روشن‌فکران با شرایط سیاسی و اجتماعی را توضیح می‌دهد.
• مفاهیم هویت، گفتمان و قدرت را در یک مسئله‌ی تاریخی مشخص بررسی می‌کند.
• زمینه‌ی مقایسه‌ی سه گرایش غرب‌گرایی، غرب‌ستیزی و غرب‌شناسی را فراهم می‌کند.
• پیامدهای حذف تنوع فرهنگی از تعریف هویت ملی را موضوع بحث قرار می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب روشنفکران و گفتمان هویت در ایران به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم سیاسی و جامعه‌شناسی که درباره‌ی هویت ملی پژوهش می‌کنند.
• علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه‌ی روشن‌فکران ایرانی.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی رابطه‌ی تنوع فرهنگی، هم‌بستگی اجتماعی و قدرت سیاسی را دارند.