کتاب مارکسیسم جامعه شناسانه

کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه (همگرایی آنتونیو گرامشی و کارل پولانی)، نوشته مایکل بوراوی و ترجمه محمد مالجو، اثری نظری درباره‌ی پیوند مارکسیسم و جامعه‌شناسی است و نشر نی در سال ۱۳۹۳ آن را منتشر کرده است. موضوع اصلی کتاب بررسی همگرایی اندیشه‌های آنتونیو گرامشی و کارل پولانی است؛ دو متفکری که از مسیرهای متفاوت به مسئله‌ی جامعه، دولت، بازار و تداوم سرمایه‌داری پرداخته‌اند. بوراوی با بررسی دیدگاه‌های این دو متفکر نشان می‌دهد که مفهوم «جامعه» چه جایگاهی در بازخوانی مارکسیسم دارد و چگونه می‌توان از آن برای فهم بحران‌های سرمایه‌داری، شکل‌گیری هژمونی و امکان‌های سوسیالیسم دموکراتیک استفاده کرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه اثر مایکل بوراوی

کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه (For a Sociological Marxism: the complementary convergence of Antonio Gramsci and Karl Polanyi)، نوشته‌ی مایکل بوراوی، تلاشی برای بازخوانی مارکسیسم از منظر جامعه‌شناسی است. نویسنده در این اثر به تجربه‌ی افول سوسیالیسم و پیامدهای آن برای اندیشه‌ی مارکسیستی می‌پردازد و بر تداوم اهمیت نقد سرمایه‌داری تأکید می‌کند. محور اصلی بحث او مفهوم «جامعه» است؛ عرصه‌ای میان دولت و اقتصاد که از دیدگاه بوراوی برای فهم سازوکارهای تداوم سرمایه‌داری پیشرفته و بررسی تجربه‌های سوسیالیستی اهمیت دارد. او برای توضیح این دیدگاه، اندیشه‌های دو متفکر برجسته را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد: آنتونیو گرامشی با تأکید بر جامعه‌ی مدنی و کارل پولانی با طرح مفهوم جامعه‌ی فعال.

کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه در هفت فصل، شرح آرای گرامشی و پولانی را با بازسازی یک چهارچوب نظری تازه در هم می‌آمیزد. مایکل بوراوی ابتدا رابطه‌ی تاریخی جامعه‌شناسی و مارکسیسم را بررسی می‌کند و سپس زندگی فکری و سیاسی گرامشی و پولانی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. او با بررسی پیشینه‌های فکری این دو متفکر، مسیر شکل‌گیری دیدگاه‌هایشان درباره‌ی جامعه را دنبال می‌کند و به نقش هژمونی، واکنش جامعه به گسترش بازار و شکل‌های مختلف سرمایه‌داری می‌پردازد. در ادامه، مفاهیمی مانند جامعه‌ی مدنی، جامعه‌ی فعال، هژمونی، ضدهژمونی، کالایی‌سازی و سوسیالیسم دموکراتیک در ارتباط با یکدیگر بررسی می‌شوند. کتاب از این مسیر، چهارچوبی نظری برای فهم تحولات سرمایه‌داری و بررسی امکان‌های سیاسی و اجتماعی پیش روی آن ارائه می‌کند.

خلاصه کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه

کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه برای فهم سرمایه‌داری، جامعه را در کنار دولت و بازار قرار می‌دهد و نقش آن را در تحولات اقتصادی و سیاسی بررسی می‌کند. مایکل بوراوی با کنار هم گذاشتن اندیشه‌های گرامشی و پولانی، نشان می‌دهد که تداوم سرمایه‌داری به سازوکارهای اقتصادی، شکل‌گیری رضایت اجتماعی، مدیریت منازعات طبقاتی و واکنش جامعه به گسترش بازار وابسته است. گرامشی با مفهوم جامعه‌ی مدنی و رابطه‌ی آن با دولت به مسئله‌ی هژمونی می‌پردازد و پولانی با مفهوم جامعه‌ی فعال، واکنش اجتماعی به گسترش مناسبات بازار و فرایند کالایی‌سازی را توضیح می‌دهد.

بوراوی با پیونددادن این دو دیدگاه، تصویری از مارکسیسم ارائه می‌کند که در آن تحولات اجتماعی، نهادها و کنش سیاسی جایگاه مهمی دارند. از این منظر، تغییر مناسبات سرمایه‌داری در گرو شکل‌گیری نیروهای اجتماعی و پروژه‌های سیاسی است و آینده‌ی سوسیالیسم نیز به توانایی این نیروها برای ایجاد شکل‌های دموکراتیک سازمان‌دهی اجتماعی وابسته است.

چرا باید کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب رابطه‌ی مارکسیسم و جامعه‌شناسی را از منظر تاریخ اندیشه و تحولات نظری بررسی می‌کند.
• خواننده با مفهوم جامعه‌ی مدنی در اندیشه‌ی گرامشی و مفهوم جامعه‌ی فعال در اندیشه‌ی پولانی و ارتباط میان آن‌ها آشنا می‌شود.
• کتاب رابطه‌ی میان دولت، بازار و جامعه را در تحلیل سرمایه‌داری بررسی می‌کند.
• مفاهیمی مانند هژمونی، کالایی‌سازی، ضدهژمونی و سوسیالیسم دموکراتیک در چهارچوبی مرتبط با یکدیگر توضیح داده می‌شوند.
• بوراوی با بررسی تداوم سرمایه‌داری، به عواملی می‌پردازد که در شکل‌گیری و دوام این نظام اقتصادی و اجتماعی نقش دارند.
• این اثر برای کسانی که به‌دنبال فهم پیوند میان نظریه‌ی مارکسیستی و تحولات سیاسی و اجتماعی هستند، قابل‌توجه است.

خواندن کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب مارکسیسم جامعه‌ شناسانه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و فلسفه که به نظریه‌های انتقادی و اندیشه‌ی مارکسیستی علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند رابطه‌ی دولت، بازار و جامعه را در چهارچوب نظریه‌ی اجتماعی بررسی کنند.
• علاقه‌مندان به اندیشه‌های آنتونیو گرامشی و کارل پولانی که می‌خواهند دیدگاه‌های این دو متفکر را در ارتباط با یکدیگر مطالعه کنند.
• کسانی که درباره‌ی تحولات مارکسیسم پس از تجربه‌ی سوسیالیسم قرن بیستم مطالعه می‌کنند.
• مخاطبانی که به کتاب‌های نظری درباره‌ی تاریخ اندیشه، سرمایه‌داری و تحولات اجتماعی علاقه‌مندند.

درباره مایکل بوراوی

مایکل بوراوی (Michael Burawoy)، جامعه‌شناس آمریکایی و از چهره‌های برجسته‌ی نظریه‌ی اجتماعی مارکسیستی، ۱۵ ژوئن ۱۹۴۷ در انگلستان به دنیا آمد. او بیش از همه با طرح و گسترش مفهوم «جامعه‌شناسی عمومی» و پژوهش‌هایش درباره‌ی کار صنعتی و روابط تولید شناخته می‌شود. بوراوی استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا، برکلی بود و در سال ۲۰۰۴ ریاست انجمن جامعه‌شناسی آمریکا را بر عهده داشت. او همچنین بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ رئیس انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی بود.

بوراوی تحصیلات خود را در مدرسه‌ی گرامر منچستر و کالج کریست دانشگاه کمبریج گذراند و در سال ۱۹۶۸ با مدرک ریاضیات فارغ‌التحصیل شد. پس از آن برای ادامه‌ی تحصیل به زامبیا رفت و هم‌زمان به‌عنوان پژوهشگر در یک شرکت معدنی فعالیت کرد. او در سال ۱۹۷۲ مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه زامبیا گرفت و سپس در دانشگاه شیکاگو به تحصیل در رشته‌ی جامعه‌شناسی پرداخت. رساله‌ی دکتری او حاصل مطالعه‌ی مردم‌نگارانه‌ی کارگران صنعتی شیکاگو بود؛ پژوهشی که بعدها پایه‌ی کتاب مشهورش، «تولید رضایت»، شد.

بوراوی در پژوهش‌های خود به محیط‌های صنعتی در زامبیا، شیکاگو، مجارستان و روسیه‌ی پساشوروی پرداخت و بیشتر از روش مشاهده‌ی مشارکتی و مردم‌نگاری استفاده می‌کرد. او همچنین روش «مطالعه‌ی موردی گسترده» را توسعه داد. بوراوی برای نگارش کتاب «گذشته‌ی درخشان: ایدئولوژی و واقعیت در مسیر مجارستان به‌سوی سرمایه‌داری» مدتی به‌عنوان کارگر کوره در یک کارخانه‌ی فولاد مجارستان کار کرد. این تجربه‌ها زمینه‌ی پژوهش‌های او درباره‌ی پسااستعمارگرایی، سوسیالیسم دولتی و دشواری‌های گذار از سوسیالیسم به سرمایه‌داری را فراهم کردند.

بخش مهمی از فعالیت فکری بوراوی به مفهوم «جامعه‌شناسی عمومی» اختصاص داشت. او جامعه‌شناسی را در چهار حوزه‌ی مرتبط با یکدیگر دسته‌بندی می‌کرد: جامعه‌شناسی عمومی، جامعه‌شناسی سیاست‌گذاری، جامعه‌شناسی حرفه‌ای و جامعه‌شناسی انتقادی.

از آثار مهم بوراوی می‌توان به «تولید رضایت»، «سیاست تولید»، «گذشته‌ی درخشان»، «روش مطالعه‌ی موردی گسترده»، «خشونت نمادین: گفت‌وگوهایی با بوردیو» و «جامعه‌شناسی عمومی» اشاره کرد.

او ۳ فوریه‌ی ۲۰۲۵ در اوکلند کالیفرنیا درگذشت.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

بوراوی در سال ۲۰۲۲ از دانشگاه ژوهانسبورگ دکترای افتخاری دریافت کرد و در سال ۲۰۲۴ نیز جایزه‌ی «دبلیو. ای. بی. دبوا برای یک عمر فعالیت علمی برجسته» را از انجمن جامعه‌شناسی آمریکا دریافت کرد.

درباره محمد مالجو

محمد مالجو، اقتصاددان و پژوهشگر ایرانی، سال ۱۳۵۱ در تهران به دنیا آمد. او در رشته‌ی اقتصاد در دانشگاه تهران تحصیل کرد و در سال ۱۳۸۳ مدرک دکتری خود را از همین دانشگاه گرفت. مالجو در سال‌های بعد در دانشگاه علامه‌ی طباطبایی تدریس کرد و به‌عنوان پژوهشگر در پژوهشکده‌ی امور اقتصادی فعالیت کرد. او همچنین به‌عنوان پژوهشگر میهمان در پژوهشکده‌ی بین‌المللی تاریخ اجتماعی در آمستردام و دانشگاه مطالعات شرقی و آفریقایی لندن فعالیت کرده است.

بخش مهمی از پژوهش‌های مالجو به تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران، اقتصاد سیاسی و تاریخ اندیشه‌ی اقتصادی اختصاص دارد. او در آثار و پژوهش‌های خود به‌ویژه تحولات اقتصادی ایران در دوره‌ی پیش و پس از انقلاب اسلامی، وضعیت نیروهای کار و مناسبات سرمایه‌داری در ایران را بررسی کرده است. از آثار او می‌توان به «تاراج نهان»، «کوچ در پی کار و نان» و «خیز خام» اشاره کرد. او آثاری از آلبرت هرشمن، کارل پولانی، چارلز لیندبلوم و مایکل بوراوی را نیز به فارسی ترجمه کرده است.

بخشی از کتاب مارکسیسم جامعه شناسانه

«جامعه در دستان مارکسیست‌ها مفهوم فراگیری نیست که جهان‌روایانه برای جها‌ن‌های باستان و سده‌های میانه و نظام‌های قبیلگی و پیچیده و نظم‌های سنتی و مدرن به کار گرفته شود و همه‌جور نهادهای متمایز و به‌لحاظ کارکردی مستقلی را دربربگیرد که با هم به کلیت منسجم و سرزنده‌ای شکل می‌دهند. برعکس، گرامشی و پولانی به برداشت‌های خویش از جامعه وضوحی تاریخی بخشیدند. از نگاه گرامشی، جامعه عبارت است از جامعۀ مدنی که همیشه در قالب پیوند متضادش با دولت فهمیده می‌شود. جامعۀ مدنی مربوط است به رشد اتحادیه‌های کارگری و احزاب سیاسی و آموزش همگانی و سایر انجمن‌های داوطلبانه و گروه‌های ذی‌نفع که همه‌شان در اروپا و ایالات متحدِ اواخر سدۀ نوزدهم تکثیر شده بودند. درعین‌حال، شکل‌های جدید حمل‌ونقل (خودرو و راه‌آهن) و ارتباطات (خدمات پستی، روزنامه‌ها) و مقررات (پلیس) مردم را هم به یکدیگر و هم به دولت پیوند می‌داد. از یک‌سو، جامعۀ مدنی با دولتْ همکاری می‌کند تا از منازعۀ طبقاتی ممانعت به عمل بیاورد. از سوی دیگر، استقلال جامعۀ مدنی از دولت می‌تواند منازعۀ طبقاتی را ارتقا دهد.»