کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس

کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس (پنج نقد به فرامرز رفیع‌پور) نوشته عباس عبدی و حسن محدثی گیلوایی، نقد آثار یک جامعه‌شناس را به بحثی درباره‌ی اعتبار علمی و مسئولیت دانشگاهیان پیوند می‌زند. نویسندگان میان شهرت دانشگاهی و کیفیت پژوهش فاصله می‌گذارند و می‌پرسند یک اثر چگونه باید از محک ارزیابی همکاران علمی عبور کند. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. مجموعه، علاوه‌بر بررسی استدلال‌ها و روش‌های پژوهشی فرامرز رفیع‌پور، موانعی مانند تعارف، انگیزه‌خوانی و بی‌اعتنایی به منتقدان را بررسی کرده است؛ موانعی که از دید نویسندگان، امکان گفت‌وگوی علمی را محدود می‌کنند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس

کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس مجموعه‌ای از پنج نقد به آثار فرامرز رفیع‌پور است. عباس عبدی و حسن محدثی گیلوایی در مقدمه، مبنای مشترک کارشان را توضیح داده‌اند: اعتبار پژوهش باید از ارزیابی اجتماع علمی به دست بیاید، نه از جایگاه سازمانی، حضور رسانه‌ای یا آوازه‌ی صاحب اثر. مقدمه، نقد را خدمتی عمومی می‌داند که مخاطبش فقط نویسنده‌ی اثر نیست؛ دانشجویان، پژوهشگران و دیگر فعالان یک رشته نیز از نتایج چنین ارزیابی‌هایی بهره می‌برند. نویسندگان میان فعالیت آموزشی و پژوهشی تمایز می‌گذارند و تصریح می‌کنند که موضوع بررسی‌شان، نوشته‌ها و محصولات پژوهشی رفیع‌پور است، نه کارنامه‌ی تدریس او. این تفکیک، دامنه‌ی داوری مجموعه را مشخص می‌کند. متن همچنین درباره‌ی علنی‌بودن نقد، تفاوت انتقاد اجتماعی با تذکر شخصی و پیامدهای سکوت همکاران دانشگاهی بحث می‌کند. نویسندگان، الزام منتقد به ستایش ابتدایی یا بیان همدلانه را نیز محل سؤال قرار داده‌اند. آنان رواج نقد را وابسته به تکرار همین کنش در محیط دانشگاه می‌دانند، نه صرفاً توصیه به تحمل نظر مخالف.
کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس در نوشته‌ی «توسعه» و «تضاد» یا مجموعه‌ای از تأملات، به قلم عبدی، نسبت میان ادعا، نظریه و شواهد را بررسی می‌کند. موضوعاتی مانند توضیح انقلاب، سنجش نابرابری، تغییر ارزش‌ها و تفسیر داده‌های اقتصادی، زمینه‌ی این ارزیابی‌اند. عبدی می‌پرسد آیا گزاره‌های مطرح‌شده واقعاً قدرت تبیین دارند یا فقط واقعه را با واژه‌هایی دیگر توصیف می‌کنند. محدثی گیلوایی در وقتی جامعه‌شناس محافظه‌کار از دین سخن می‌گوید، بحث را به جامعه‌شناسی دین می‌برد. او ابتدا دسته‌بندی‌هایی از فعالیت حرفه‌ای و جهت‌گیری سیاسی جامعه‌شناسان عرضه می‌کند و سپس فصل تغییر کارکرد دین را از نظر صورت‌بندی متن، تخصص، مبانی معرفتی و مرز میان باور دینی و تحلیل جامعه‌شناختی می‌سنجد. لحن نوشته‌ها صریح و گاه جدلی است. نقل‌قول‌ها، ارجاع به پژوهش‌ها و بررسی نمونه‌های مشخص، به مخاطب امکان می‌دهند مسیر استدلال منتقدان را دنبال کند. مجموعه فقط درباره‌ی نتیجه‌ی پژوهش‌ها نیست؛ شیوه‌ی رسیدن به نتیجه و نحوه‌ی مواجهه‌ی پژوهشگر با همکارانش نیز موضوع بحث است. نویسندگان در پایان مقدمه، نوشته‌های خودشان را هم نیازمند نقد معرفی کرده‌اند و میان ارزیابی علمی و خصومت شخصی مرز گذاشته‌اند.

خلاصه کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس

نویسندگان کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس استدلال می‌کنند که هیچ موقعیت دانشگاهی، اثری را از پاسخ‌گویی به نقد بی‌نیاز نمی‌کند. عبدی در بررسی توسعه و تضاد، اعتبار شاخص‌ها، محاسبه‌های اقتصادی و تعمیم نتایج پژوهش را می‌سنجد. یکی از مسائل محوری او، تفاوت میان برداشت پاسخ‌گویان از تغییرات اجتماعی و وقوع عینی همان تغییرات است؛ نظر افراد درباره‌ی جامعه، لزوماً معادل واقعیت جامعه نیست. محدثی گیلوایی نیز مرز میان توصیف علمی دین و دفاع اعتقادی از دین را برجسته می‌کند. او می‌پرسد یک پژوهشگر در چه جایگاهی سخن می‌گوید و ادعاهایش را چگونه پشتیبانی می‌کند. پیام مشترک نوشته‌ها این است که نقد باید براساس محتوای استدلال ارزیابی شود. نسبت‌دادن انگیزه‌های شخصی به منتقد یا مشروط‌کردن نقد به خوشایند صاحب اثر، جای پاسخ علمی را نمی‌گیرد. مخاطبان نقد نیز حق دارند استدلال‌های طرفین را آشکارا بسنجند.

چرا باید کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بررسی نمونه‌های مشخص، تفاوت توصیف یک واقعه با تبیین جامعه‌شناختی را روشن می‌کند.
• بحث درباره‌ی شاخص‌ها و برداشت پاسخ‌گویان، مسئله‌ی اعتبار نتیجه‌گیری پژوهشی را ملموس می‌سازد.
• نقد مباحث دینی، مرز میان تحلیل جامعه‌شناختی و دفاع اعتقادی را موضوع بررسی قرار می‌دهد.
• مقدمه، دلایل دفاع از نقد علنی و محدودیت‌های انگیزه‌خوانی منتقدان را توضیح می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم اجتماعی که به ارزیابی نظریه و شواهد پژوهشی علاقه دارند.
• پژوهشگران جامعه‌شناسی دین که تمایز تحلیل علمی و داوری اعتقادی را پیگیری می‌کنند.
• خوانندگان آثار فرامرز رفیع‌پور که خواهان آشنایی با نقدهای واردشده به نوشته‌های او هستند.

بخشی از کتاب آزمون نقدپذیری جامعه شناس

«متاسفانه یکی از مشکلاتی که در حوزهٔ نقد در ایران وجود دارد، واردکردن انگیزه‌های موهوم شخصی برای تخطئهٔ ناقد و درنهایت نفی اوست. ولی به‌عنوان یک قاعدهٔ کلی و تخطی‌ناپذیر، باید میان انگیزهٔ نقدکننده و محتوا و مضمون نقد او تفاوت قائل شد و نمی‌باید از انگیزه‌شناسی به اعتبار و درستی نقد نقب زد. دلایل این قاعده متعدد است؛ از جمله اینکه هیچ راه معتبری برای سنجش انگیزهٔ واقعی ناقد وجود ندارد. با وجود این فرض کنیم که چنین راهی باشد و انگیزهٔ فرد شناخته شود. این امر تأثیر تعیین‌کننده‌ای در صحّت و اعتبار نقد ندارد، زیرا می‌توان با حذف نام نقدکننده، نقد را ارزیابی و بررسی کرد. انگیزه می‌تواند به‌عنوان موضوعی جداگانه و مستقل از اعتبار نقد، بررسی شود. مطلوب آن است که دست‌کم در بادی امر، بحث از انگیزه‌ها را در ارزیابی نقد وارد نکنیم، نه به دلیل اینکه ورود به بحث از انگیزهٔ ناقد فی‌نفسه اشکالی دارد، بلکه از این حیث که دست‌یابی به شناختی مطمئن و معتبر از انگیزهٔ ناقد اگر نگوییم ممکن نیست، دست‌کم بسیار دشوار است؛ زیرا به‌طور معمول، کسی از انگیزهٔ منتقدین اطلاعی ندارد و نمی‌توان حدس‌هایی را که دربارهٔ انگیزه‌های ناقد زده می‌شود، مورد تأیید قرار داد. برخی از افراد برای آنکه انتقادها را از خود دور کنند، آن‌ها را واجد سویه‌ای شخصی در روابط میان منتقد و نقدشونده معرفی می‌کنند، درحالی‌که حتی اگر شخصی علیه دیگری به عللی شخصی -مثلاً بر حسب کینه و یا به سبب مدخلیت منافع -انتقاد کند، این امر دلیلی بر نادیده گرفتن مفاد انتقاد نیست؛ همچنان‌که اگر کسی بتواند ثابت کند که صرفاً برای رضایت خدا یا منافع جامعه‌اش انتقاد می‌کند، این نیز دلیلی بر صدق و درستی انتقادهای او نیست؛ ضمن اینکه اگر چنین استدلالی پذیرفته شود، کلیه دفاعیات افراد از دیگران نیز مشمول انگیزه‌ها و منافع شخصی تلقی و باطل دانسته خواهد شد.»