کتاب هگل یا مارکس

کتاب هگل یا مارکس نوشته بیژن عبدالکریمی و محمد رضایی است که نشر نقد فرهنگ آن را منتشر کرده است. این اثر از دل گفت‌وگو و مجادله‌ی فکری دو نویسنده شکل می‌گیرد و مسئله‌ی اصلی‌اش نقد جریان روشنفکری ایران است؛ نقدی که از سطح دعواهای ایدئولوژیک عبور می‌کند و به پرسش‌هایی درباره‌ی توسعه، ساختار دولت، نسبت اندیشه و زندگی اجتماعی و جایگاه تکنولوژی می‌رسد. این کتاب فقط نام دو متفکر را کنار هم نمی‌گذارد، بلکه از این تقابل برای سنجش شیوه‌ی فهم مسائل ایران استفاده می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هگل یا مارکس

کتاب هگل یا مارکس نوشته بیژن عبدالکریمی و محمد رضایی بر محور یک پرسش قدیمی اما همچنان زنده پیش می‌رود: چرا جریان روشنفکری ایران با وجود انبوه بحث‌های نظری، در فهم مسائل بنیادی جامعه و توسعه کامیاب نبوده است؟ متن از همان آغاز نشان می‌دهد که با اثری صرفاً گزارشی روبه‌رو نیستیم، بلکه با گفت‌وگویی انتقادی طرفیم که در آن یک سوی بحث می‌کوشد از دل تجربه‌ی تاریخی ایران، نسبت میان اندیشه، ساختارهای اجتماعی، اقتصاد، سیاست و تکنولوژی را دوباره صورت‌بندی کند. مقدمه‌های کتاب نیز فقط نقش پیش‌درآمد ندارند، بلکه چارچوب اصلی بحث را می‌سازند و نشان می‌دهند که مسئله‌ی توسعه در اینجا از مسیر نقد روشنفکری، نقد دولت شبه‌مدرن و بازاندیشی در فهم تاریخ دنبال می‌شود.
کتاب هگل یا مارکس در فصل‌های گفت‌وگومحور خود بر چند محور اصلی می‌ایستد: تمایز میان قانون و قانون‌مندی، توجه به ساختارها، نسبت ساختار داخلی با ساختار جهانی، فقدان نگاه تاریخی، ناتوانی در ارائه‌ی جایگزین ساختاری و غلبه‌ی نگاه ژورنالیستی بر فضای فکری. رضایی در این گفت‌وگوها بارها بر این نکته پافشاری می‌کند که روشنفکران ایرانی بیشتر در سطح آرمان‌ها، شعارها و تغییرات سیاسی مانده‌اند و کمتر به نیروهای عینی و فرایندهایی پرداخته‌اند که زندگی اجتماعی را شکل می‌دهند. در برابر، عبدالکریمی هم فقط شنونده نیست و با طرح پرسش‌های انتقادی، از نسبت این دیدگاه با هگل، مارکس، وبر و هایدگر پرده برمی‌دارد. همین رفت‌وبرگشت فکری به متن حالتی زنده می‌دهد و آن را به عرصه‌ی برخورد چند افق نظری تبدیل می‌کند.
کتاب هگل یا مارکس همچنین به مسئله‌ی تکنولوژی و فناوری اطلاعات جایگاهی مهم می‌دهد. در اینجا تکنولوژی فقط ابزار نیست، بلکه بخشی از دگرگونی عمیق جهان معاصر است و فهم آن برای سرنوشت ایران ضروری دانسته می‌شود. از سوی دیگر، کتاب در کنار نقد روشنفکران، به نقد حکومت‌گران، دیوان‌سالاری، پوپولیسم، اشرافیت آکادمیک و گسست میان نظر و واقعیت اجتماعی هم پرداخته است. فضای کلی اثر جدلی، تحلیلی و مسئله‌محور است و خواندن آن بیشتر از آنکه پاسخ نهایی بدهد، خواننده را وارد میدان پرسش‌های سخت درباره‌ی تاریخ، توسعه، قدرت و مسئولیت اهل فکر می‌کند.

خلاصه کتاب هگل یا مارکس

کتاب هگل یا مارکس مجموعه‌ای از مقدمه‌ها و گفت‌وگوهای فکری است که در آن محمد رضایی و بیژن عبدالکریمی به نقد مسیر روشنفکری ایران می‌پردازند. محور اصلی بحث این است که بخش بزرگی از نزاع‌های فکری و سیاسی در ایران در سطح قانون، ایدئولوژی و جابه‌جایی نیروهای سیاسی مانده و کمتر به قانون‌مندی‌های اجتماعی، ساختارهای اقتصادی، نسبت ایران با جهان مدرن و ریشه‌های تاریخی توسعه‌نیافتگی توجه کرده است. متن با مقایسه‌ی رویکردهای هگلی، مارکسی، وبری و هایدگری تلاش می‌کند نشان دهد که بدون فهم ساختار دولت شبه‌مدرن، جایگاه تکنولوژی و منطق تحولات جهانی، نقد سیاسی و فرهنگی به نتیجه‌ی پایدار نمی‌رسد.

چرا باید کتاب هگل یا مارکس را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب هگل یا مارکس را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نقد روشنفکری ایران را از سطح داوری‌های اخلاقی به سطح ساختارهای اجتماعی و تاریخی می‌برد.
• این اثر به فهم نسبت میان توسعه، دولت، بازار، جامعه‌ی مدنی و تکنولوژی کمک می‌کند.
• خواننده با یکی از صورت‌بندی‌های جدی درباره‌ی مفهوم دولت شبه‌مدرن و نقش آن در توقف توسعه آشنا می‌شود.
• کتاب نشان می‌دهد که چگونه نزاع‌های ایدئولوژیک می‌توانند مسئله‌های اصلی جامعه را به حاشیه ببرند.
• گفت‌وگوی میان دو نویسنده امکان روبه‌رو شدن با چند زاویه‌ی فکری متفاوت را در یک متن فراهم می‌کند.
• این اثر برای کسانی که می‌خواهند تاریخ معاصر ایران را از منظر ساختارها و قانون‌مندی‌ها بررسی کنند، نکته‌های قابل‌توجهی دارد.
• بحث‌های کتاب درباره‌ی فناوری اطلاعات و دگرگونی جهان معاصر، افق نقد را از سیاست روزمره فراتر می‌برد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب هگل یا مارکس به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی سیاسی و اجتماعی ایران که می‌خواهند نقدی جدی بر جریان روشنفکری بخوانند.
• خوانندگانی که درباره‌ی علل توسعه‌نیافتگی ایران و نسبت آن با ساختار دولت پرسش دارند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که به مباحث هگل، مارکس، وبر و هایدگر در پیوند با مسائل ایران علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند از سطح بحث‌های سیاسی روزمره عبور کنند و به لایه‌های تاریخی و ساختاری برسند.
• کسانی که نسبت میان تکنولوژی، قدرت، جامعه و تغییرات تاریخی را موضوعی مهم می‌دانند.

بخشی از کتاب هگل یا مارکس

«جریان روشنفکری ایران، اعم از جریانات فکری دینی یا لائیک، ملی یا مذهبی، با با هر ایسم و گرایشی، میان قانون و قانون‌مندی تمایز قائل نشده و نمی‌شوند. از زمان ظهور جریان روشنفکری (منورالفکری) در ایران حتی تا به امروز، روشنفکران ما در نظر و عمل خود همواره در حوزه و فضای مفهومی قانون حرکت کرده‌اند و قلمرو قانون‌مندی را به کلی فراموش کرده یا کم‌تر بدان توجه داشته‌اند.
مراد من از قانون حیطۀ بلاواسطۀ نفوذ ارادۀ آدمی است و بر اساس میل، رغبت، خواست، تمایل، آرزو و نیز آگاهیِ آدمیان وضع می‌شود، امّا قانون‌مندی امری است که به هیچ‌وجه تابع بلاواسطۀ خواست، اراده و آگاهی ما نیست. البته اگر ما قانون‌مندی را بشناسیم، شاید بتوانیم بر اساس اراده و آگاهی‌های خود در مسیر قانون‌مندی پدیدارها وارد شده، حرکت آنها را به سمت و سوی خاصی سوق دهیم، اما به هیچ‌وجه نمی‌توانیم از این قانون‌مندی‌ها تخطی کنیم.
برای مثال، این که از چراغ قرمز نباید عبور کرد، یک قانون است اما این که اگر شیء در هوا رها شود تحت تاثیر نیروی جاذبه به زمین می‌افتد یک قانون‌مندی است. ما می‌توانیم بر اساس میل و اراده و آگاهی‌های شخصی یا جمعی خود بگوییم، عبور از چراغ قرمز جرم است یا نیست، جریمه دارد یا زندان، جریمۀ آن ده هزار تومان است یا پنجاه‌هزار تومان. اما نیروی جاذبه و اثرگذاری آن بر اشیاء به میل، اراده و خواست ما نیست.»