کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی

کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی (Ideals and Idols) نوشته ارنست گامبریچ، از دل یک سخنرانی شکل گرفته، اما در قالب رساله‌ای فشرده و جدی به یکی از پرسش‌های مهم تاریخ فرهنگ می‌رسد: آیا می‌توان گذشته را با الگوهای کلی و ازپیش‌ساخته توضیح داد؟ گامبریچ در این متن، به‌ویژه به سراغ ایده‌های هگلی می‌رود و نشان می‌دهد که پیوندزدن همه‌ی وجوه یک عصر به یک روح واحد چه مسئله‌هایی به‌ وجود می‌آورد. سیدرضا وسمه گر این مجموعه‌جستار را ترجمه و نشر نقد فرهنگ آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی

کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی نوشته‌ی ارنست گامبریچ رساله‌ای است درباره‌ی خودِ ایده‌ی تاریخ فرهنگی و دشواری‌های آن. متن از یک مقدمه و هشت فصل تشکیل شده و از همان آغاز روشن می‌کند که مسئله فقط تعریف «فرهنگ» نیست، بلکه شیوه‌ای است که پژوهشگران با آن می‌خواهند هنر، دین، سیاست، اخلاق، علم و دیگر وجوه زندگی جمعی را در یک قاب واحد توضیح دهند. گامبریچ در این مسیر، نخست به معنای واژه‌ی فرهنگ و دگرگونی کاربرد آن می‌پردازد و بعد به سراغ سرچشمه‌ی فکری مهمی می‌رود که به نظر او بر بخش بزرگی از تاریخ‌نگاری فرهنگی سایه انداخته است: فلسفه‌ی تاریخ هگل.

کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی بخش مهمی از بحث خود را به نقد این تصور اختصاص داده که هر عصر یا هر ملت دارای جوهری واحد است و همه‌ی نمودهایش را می‌توان به آن بازگرداند. ارنست گامبریچ با شرح ایده‌ی «روح قومی» و الگوی چرخ‌مانندی که در آن همه‌چیز به یک مرکز مشترک وصل می‌شود، نشان می‌دهد چرا این نوع تفسیر می‌تواند به تعمیم‌های شتابزده و خوانش‌های دل‌بخواهی برسد. او سپس به سراغ نام‌هایی چون یاکوب بورکهارت، هاینریش ولفلین، دیلتای، ریگل، پانوفسکی و هویزینگا می‌رود و بررسی می‌کند که چگونه حتی منتقدان هگل هم گاهی ناخواسته در همان چارچوب باقی مانده‌اند.

کتاب فقط یک ردیه‌ی فلسفی نیست و به مسئله‌ی روش هم می‌رسد و می‌پرسد مورخ فرهنگی چگونه باید میان پیوندهای واقعیِ پدیده‌ها و وسوسه‌ی یافتن یک علت کلان تمایز بگذارد. در پایان، متن به وضعیت آموزش و پژوهش در علوم انسانی هم نظر دارد و از خطر تجزیه‌شدن دانش سخن می‌گوید.

خلاصه کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی

کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی با طرح این پرسش آغاز می‌شود که تاریخ فرهنگی دقیقاً چه چیزی را توضیح می‌دهد و چرا این حوزه بارها به الگوهای کلی و فراگیر تکیه کرده است. گامبریچ در ادامه، برداشت هگلی از تاریخ را شرح می‌دهد؛ برداشتی که می‌کوشد هنر، دین، قانون، اخلاق و دیگر وجوه یک عصر را جلوه‌های یک روح مشترک بداند. سپس با مرور نمونه‌هایی از تاریخ‌نگاری هنر و فرهنگ، نشان می‌دهد که این شیوه چگونه به تفسیرهای اغراق‌آمیز و شباهت‌سازی‌های مسئله‌دار می‌رسد. 

حرف اصلی این کتاب دفاع از دقت در تفسیر و پرهیز از تبدیل‌کردن تاریخ به دستگاهی است که از پیش همه‌چیز را توضیح داده باشد.

چرا باید کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب ریشه‌های فکری تاریخ فرهنگی را از خلال بحثی روشن درباره‌ی هگل و منتقدان او بررسی می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی این اثر می‌تواند تفاوت میان مشاهده‌ی پیوندهای تاریخی و نسبت‌دادن همه‌چیز به یک علت واحد را دقیق‌تر بفهمد.
• این کتاب نمونه‌های متعددی از تاریخ هنر و تاریخ اندیشه را در کنار هم می‌گذارد و نشان می‌دهد روش تفسیر چگونه بر نتیجه اثر می‌گذارد.
• متن برای فهم نام‌هایی مانند بورکهارت، ولفلین، دیلتای، ریگل، پانوفسکی و هویزینگا زمینه‌ی فکری مفیدی فراهم می‌کند.
• این اثر به مسئله‌ی آموزش و پژوهش در علوم انسانی هم می‌رسد و از زاویه‌ای انتقادی به پراکندگی و تکه‌تکه‌شدن دانش نگاه می‌کند.

خواندن کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران تاریخ، فلسفه، هنر و علوم انسانی که می‌خواهند با مبانی نظری تاریخ فرهنگی آشنا شوند.
• خوانندگانی که به نقد ایده‌های کلان در تفسیر تاریخ و فرهنگ علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند نسبت میان تاریخ هنر، فلسفه‌ی تاریخ و روش‌شناسی تفسیر را بهتر درک کنند.
• علاقه‌مندان به آثاری که به‌ جای روایت صرف، درباره‌ی شیوه‌ی فهم گذشته سؤال طرح می‌کنند.

درباره ارنست گامبریچ

سر ارنست هانس گامبریچ (Sir Ernst Gombrich) (۱۹۰۹-۲۰۰۱)، تاریخ‌نگار، پژوهشگر و نظریه‌پرداز هنر اهل اتریش بود که بخش عمده‌ی زندگی و حیات آکادمیک خود را در بریتانیا گذراند. او از معتبرترین چهره‌های تاریخ‌نگاری هنر مدرن به شمار می‌رود و آثار متعددی در تحلیل مبانی نظری ادراک بصری، روان‌شناسی بازنمایی و تبارشناسی سبک‌های هنری به نگارش درآورده است. گامبریچ با تلفیق تاریخ هنر با روان‌شناسی تجربی و نظریه‌های شناخت، نقشی بنیادین در تغییر شیوه‌ی نگریستن به تحولات تصویرسازی در تاریخ بشر ایفا کرد.

شناخته‌شده‌ترین اثر او، «تاریخ هنر»، یکی از پرمخاطب‌ترین و معتبرترین درآمدها بر هنرهای تجسمی در جهان است که به ده‌ها زبان بازگردانده شده و میلیون‌ها نسخه از آن در محافل دانشگاهی و عمومی به فروش رسیده است. از دیگر تألیفات گامبریچ می‌توان به «تاریخ جهان»، «هنر و وهم: پژوهشی در روان‌شناسی بازنمایی تصویری» و «سایه‌ها: نمایش سایه‌های افتان در هنر غرب» اشاره کرد.

بخشی از کتاب در جستجوی تاریخ فرهنگی

«چند هفته پیش، روزی نشسته در یک تاکسی از مرکز لندن می‌گذشتم که گفتگویم با راننده، از سر اتفاق، به جمعیت بیش از حدّ این کلان‌شهر کشید. راننده فقدان جذابیت‌های رقیب در بسیاری از شهرستان‌ها را، که از سالن تئاتر و کنسرت هم محروم هستند، نکوهش می‌کرد. او در جایی از بحث، با لحنی که تنها می‌توانم آن را فرهیخته‌ترین لحن‌ها بخوانم، گفت: "من از کلمهٔ فرهنگ متنفرم، از این کلمه متنفرم، اما..." و من از آن شاد بودم که تاریکی به او اجازه نمی‌داد شرمساری مرا ببیند. آخر من در مؤسسه‌ای مشغول به کار هستم که سابقأ تحت‌عنوان کتابخانهٔ علم فرهنگ‌ واربورگ تأسیس شده بود. مؤسس این مرکز، یعنی ابی واربورگ، از دانشجویان کارل لامپرشت بوده است؛  کسی که به مثابهٔ مدافع روان‌شناسیِ فرهنگی، سراسر زندگی‌اش مدام با آن مورخان حرفه‌ای، که حوزهٔ کار و علاقه‌شان را به تاریخ سیاسی محدود کرده بودند، درگیر بود. واربورگ و لامپرشت، هردو به جایگاه رفیع یاکوب بورکهارت به دیدهٔ تحسین می‌نگریستند؛ بورکهارتی که سهم‌ کانونیِ‌ او در تاریخ فرهنگی، در این سخنرانی، به سیاقی درخشان و پررنگ نشان داده خواهد شد. به‌هر‌حال، هر زمان که از من می‌پرسند موضوع فعالیت مؤسسهٔ واربورگ چیست، طرد و انکار کلمهٔ "فرهنگ" از سوی فرهنگ انگلیسی مرا شرمسار می‌سازد. اندکی آرام خواهم گرفت اگر بر این نکته تأکید کنم که این طرد و انکار عمری نسبتأ کوتاه دارد؛ و باز این نکته که حتّی عبارت علم فرهنگی، که به گوش انگلیسی‌های مدرن نمونه‌ای عالی از زبان توتونی و ژرمنی می‌آید، خود از یک معادل انگلیسیِ کاملاً محترمانه برخوردار است. فصل نخست اثر پیشتاز سر ادوارد برنت تیلور در باب فرهنگ بدوی، منتشره به سال ۱۸۷۱، عنوان علم فرهنگ بر پیشانیِ خویش داشت.»