کتاب ذکر؛ توجه نفس

کتاب ذکر؛ توجه نفس نوشته احمدرضا اخوت، مفهوم ذکر را فراتر از یادآوری ذهنی و تکرار لفظی بررسی می‌کند. نویسنده باتکیه‌بر آیات قرآن و روایات، توجه نفس را نیرویی برای مدیریت قوای انسان و جهت‌دادن به رفتار او معرفی کرده است. پرسش اصلی این است که یاد خدا چگونه با شناخت خود، اراده و حیات انسان ارتباط پیدا می‌کند. انتشارات قرآن و اهل بیت نبوت(ع)، ناشر آثار مجمع مدارس دانشجویی قرآن و عترت (ع)، این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ذکر؛ توجه نفس

کتاب ذکر؛ توجه نفس از مجموعه‌ی کتاب‌های «راهبردی» حوزه‌ی «انسان» است. احمدرضا اخوت در این کتاب، شناخت توجه را بخشی از معرفت نفس می‌داند و ارتباط ذکر با توان مدیریت درونی انسان را بررسی کرده است. توجه در این بحث، صرفاً تمرکز بر یک موضوع نیست؛ نیرویی است که قوای مختلف را به‌سوی مقصدی مشخص سوق می‌دهد. نویسنده میان توجه غیرارادی، مرتبط با حفظ زندگی طبیعی، و توجه ارادی، مرتبط با انتخاب آگاهانه و رشد انسانی، تفاوت می‌گذارد. مبنای بحث، برداشت از آیات و روایات و بررسی کاربردهای واژه‌ی ذکر است. منابع لغوی و تفسیر المیزان نیز در توضیح معنای این واژه حضور دارند. نویسنده دامنه‌ی کار خود را مشخص کرده است: هدف اصلی، شناخت اجزا و روابط ذکر در وجود انسان است، نه گسترش بحث درباره‌ی آداب عبادی یا توصیه‌های اخلاقی. این تمایز، جایگاه توضیحات مربوط به زبان، عقل، قلب و دیگر قوای انسان را در بحث روشن می‌کند.
کتاب ذکر؛ توجه نفس چهار فصل اصلی دارد و مباحث آن میان فاتحه‌ای درباره‌ی توجه نفس و خاتمه‌ای درباره‌ی مختصات ذکر در هستی و زندگی قرار گرفته‌اند. فصل‌های «معناشناسی ذکر و توجه نفس»، «ساختارشناسی ذکر»، «فرایندشناسی ذکر» و «مانع‌زدایی تحقق ذکر» مسیر بررسی موضوع را مشخص می‌کنند. بحث از تعریف واژه آغاز می‌شود و به خاستگاه، مراتب، آثار و موانع ذکر می‌رسد. نویسنده در بررسی ساختار وجودی انسان، هفت مؤلفه‌ی زبان، روح، نفس، عقل، معرفت، سرّ و قلب را توضیح داده است. هریک از این مؤلفه‌ها نسبتی با دریافت حقیقت و پاسخ‌دادن به آن دارد؛ زبان محل اقرار است، عقل امکان تشخیص و عبرت‌گیری را فراهم می‌کند و قلب جایگاه دریافت حقایق معرفی می‌شود. نمودارها نیز ارتباط این مؤلفه‌ها را نشان می‌دهند. مباحث این کتاب زمینه‌ای برای پیگیری نسبت ذکر با تعلیم، تزکیه، دعا و امام‌شناسی فراهم می‌کنند؛ حوزه‌هایی که نویسنده کاربرد بحث توجه نفس را در آن‌ها مطرح کرده است.

خلاصه کتاب ذکر؛ توجه نفس

نویسنده در کتاب ذکر؛ توجه نفس، ذکر را دارای دو مؤلفه‌ی اصلی می‌داند: نزول حق و رجوع به حق. حقیقت از جانب خداوند به موجود می‌رسد و امکان توجه و بازگشت به آن حقیقت را فراهم می‌کند. انسان افزون‌بر بهره‌ی طبیعی از این ارتباط، می‌تواند آگاهانه و به اختیار خود متوجه حق شود. توجه نفس در این مرتبه، قوای او را برای شناخت، تصمیم و عمل جهت می‌دهد. ذکر زبانی یکی از جلوه‌های این جریان است و جای تمام حقیقت ذکر را نمی‌گیرد. نویسنده نقش علم را نیز در این میان مهم می‌داند؛ شناخت نیاز و تشخیص برطرف‌کننده‌ی حقیقی آن، مسیر توجه را تعیین می‌کند. غفلت و آراسته‌شدن امور گمراه‌کننده، توجه را از مقصد خود دور می‌کنند. پیام محوری بحث، پیوند میان یاد خدا و هماهنگی شناخت، گرایش و رفتار انسان است.

چرا باید کتاب ذکر؛ توجه نفس را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ذکر؛ توجه نفس را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بررسی کاربردهای قرآنی ذکر، تفاوت یادآوری ذهنی و توجه به حق را روشن می‌کند.
• تفکیک توجه ارادی از غیرارادی، نقش اختیار را در بحث رشد انسانی نشان می‌دهد.
• توضیح سهم زبان، عقل و قلب، امکان بررسی ارتباط قوای انسان را فراهم می‌کند.
• بحث غفلت، نسبت شناخت نیاز و جهت‌گیری توجه را آشکار می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ذکر؛ توجه نفس به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به معناشناسی واژه‌های قرآن و بررسی مفهوم ذکر.
• خوانندگان مباحث معرفت نفس و شناخت قوای انسان از منظر دینی.
• پژوهشگران تعلیم و تزکیه که ارتباط توجه، اختیار و رشد معنوی را دنبال می‌کنند.