کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه

کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه نوشته بهروز عوض پور، ساینا محمدی خبازان و سهند محمدی خبازان، به سراغ زنان شاهنامه می‌رود، اما نه با تمرکز صرف بر جایگاه آنان در روایت، بلکه با این پرسش که هر شخصیت زن چه الگوهای روانی و اسطوره‌ای را در خود جمع کرده است. نویسندگان با تکیه‌ بر نام‌شناسی، تبارشناسی و روایت‌شناسی، چهره‌هایی چون ارنواز، شهرناز، همای، به‌آفرید، تهمینه و فرانک را از زاویه‌ای تحلیلی بررسی کرده‌اند. انتشارات سخن این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه

کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه نوشته‌ی بهروز عوض پور، ساینا محمدی خبازان و سهند محمدی خبازان، پژوهشی است درباره‌ی پیوند میان اسطوره، روان و شخصیت‌های زن در شاهنامه. نویسندگان، نخست مفهوم روان - اسطوره‌ شناسی را توضیح می‌دهند و نسبت آن را با دیدگاه‌های فروید، یونگ و چند چهره‌ی دیگر این حوزه روشن می‌کنند. از دل این بحث، مسیر اصلی اثر مشخص می‌شود: بررسی زنان شاهنامه نه به‌ عنوان شخصیت‌هایی صرفاً روایی، بلکه به‌ منزله‌ی نمودهایی از الگوهای روانی و فرهنگی که در حافظه‌ی جمعی ایرانیان شکل گرفته‌اند.

کتاب از همان ابتدا تأکید می‌کند که موضوعش «زن در شاهنامه» به معنای رایج نیست. تمرکز اصلی آن بر روان‌رنجوری‌های اسطوره‌ای و حالت‌های روانی‌ای است که به‌ زعم نویسندگان در کنش‌ها، نسبت‌های خانوادگی، نام‌ها و سرگذشت این زنان قابل‌ردیابی است. برای همین، متن فقط به بازگویی داستان‌ها بسنده نمی‌کند و هر شخصیت را در چند لایه می‌سنجد: نام او چه معنایی دارد، تبارش به کجا می‌رسد، در روایت چه می‌کند و این مجموعه چه تصویری از وضعیت روانی او می‌سازد.

کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه در ۱۳ فصل تنظیم شده و فصل‌ها بر پایه‌ی ترتیب حضور زنان در شاهنامه پیش می‌روند. ارنواز و شهرناز، فرانک، سیندخت و رودابه، سودابه و سعودی، تهمینه، گردآفرید، فریگیس و جریره، منیژه و اسپنوی، کتایون، همای و به‌آفرید، همای چهرزاد، گلنار و پوران‌دخت و آزرم‌دخت در این فصل‌ها بررسی می‌شوند. 

بهروز عوض پور، ساینا محمدی خبازان و سهند محمدی خبازان برای تحلیل هر چهره از روشی دوگانه استفاده کرده‌اند: در گام نخست اسطوره شناسی تحلیلی و در گام دوم روان - اسطوره شناسی تحلیلی. نتیجه، متنی است که هم به جزئیات روایت‌های شاهنامه توجه دارد و هم می‌کوشد از دل آن‌ها الگوهای تکرارشونده‌ای مثل مادری، همسری، رقابت، انتظار منجی، زایندگی، پرورندگی، فرهمندی یا وابستگی را بیرون بکشد.

خلاصه کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه

کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه می‌کوشد نشان دهد که زنان شاهنامه فقط شخصیت‌های حاضر در یک روایت حماسی نیستند، بلکه هر کدام حامل مجموعه‌ای از نشانه‌های اسطوره‌ای و روانی‌اند. نویسندگان با بررسی نام، تبار و روایت‌های مربوط به این زنان، به‌ دنبال تثبیت ویژگی‌های روان - اسطوره‌ شناختی آنان هستند و سپس این ویژگی‌ها را در قالب الگوها و عقده‌های روانی تحلیل می‌کنند.

بخش‌های آغازین کتاب چارچوب نظری این خوانش را می‌سازند و فصل‌های بعدی آن را روی شخصیت‌های مختلف به کار می‌گیرند. از ارنواز و شهرناز تا فرانک و دیگر زنان شاهنامه، هر فصل تلاشی است برای فهم اینکه روایت‌های اسطوره‌ای چگونه می‌توانند بازتابی از تنش‌های عاطفی، خانوادگی و فرهنگی باشند.

چرا باید کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب زنان شاهنامه را از مسیر نام‌شناسی، تبارشناسی و روایت‌شناسی بررسی می‌کند و فقط به شرح داستان‌ها بسنده نمی‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند با مفهوم روان - اسطوره شناسی و کاربرد آن در خواندن متون کلاسیک آشنا شود.
• این اثر نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل روایت‌های اسطوره‌ای به الگوهای روانی و فرهنگی رسید.
• کتاب برای فهم دقیق‌تر شخصیت‌هایی مانند ارنواز، شهرناز و فرانک، جزئیات روایت و نسبت‌های خانوادگی آن‌ها را در کنار هم می‌گذارد.

خواندن کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به شاهنامه که می‌خواهند شخصیت‌های زن آن را دقیق‌تر بررسی کنند.
• خوانندگانی که به پیوند اسطوره، روانکاوی و ادبیات فارسی علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که در مورد اسطوره شناسی، ادبیات حماسی و نقد ادبی کار می‌کنند.
• مخاطبانی که می‌خواهند با شیوه‌های تحلیلی در خواندن متون کلاسیک آشنا شوند.
• کسانی که به موضوعاتی مثل مادری، همسری، قدرت، وابستگی و رقابت در روایت‌های اسطوره‌ای توجه دارند.

بخشی از کتاب روان - اسطوره شناسی زنان شاهنامه

«جای توجه دارد که در معنای نام‌واژهٔ ارنواز اتفاق نظر وجود ندارد. از نظر بارتولومه بخش نخست این نام‌واژه یعنی ارنه نبرد معنا می‌دهد و بخش دوم آن یعنی واز برگرفته از wāča- از ریشهٔ wak- و vak- به معنای سخن است که خود از واژهٔ هندواروپایی ṷekw- به معنای سخن گفتن ریشه گرفته است، از این راه به زعم بارتولومه ارنواز یعنی فراخواننده به نبرد (Bartholomae, ۱۹۰۴: ۱۹۷,۱۳۳۰). از نظر کزازی در نام‌واژهٔ ارنه‌واچی، ارنه مطابق با ریشه‌شناسی مایر هوفر به معنای ستم و واچی از ریشهٔ واک به معنای سخن گفتن است و از این راه ارنه‌واچی به معنای زنی است که از ستم سخن می‌گوید (کزازی، ۱۳۹۰، جلد نخست: ۳۴۹). در منظر پورداوود اما ارنواز یعنی نیکو سخن در معنای عام کلمه (پورداوود، ۱۳۰۷، جلد نخست: ۳۸۱). از سویی رستگار فسایی در فرهنگ نام‌های شاهنامه ارنواز را مرکب از ارنه در معنای اوستایی یعنی سزاوار و واز به معنی واژه یا همان سخن می‌داند و در مجموع به معنی آن که سخنش رحمت می‌آورد (رستگار فسایی، ۱۳۷۹، جلد نخست: ۵۹). یوستی اما این نام‌واژه را مرکب از ارنه (arena) و واژ می‌خواند و از این راه به معنای کسی که سخن اثرگذاری دارد؛ دعاهایش برآورده می‌شود (Justi, ۱۹۶۳: ۸۹). و منصوری نیز از همین راه ارنواز را مرکب از دو واژهٔ ارنه و واز می‌داند. از نظر او ارنه *arana- یا همان arǝna- به معنای سزاوار برگرفته از ریشهٔ اوستایی ar- به معنای برآوردن آرزو است به همراه پسوند -ana / ǝna از ریشهٔ هندواروپایی ar- / er- به معنای بخش‌کردن و تقسیم‌کردن، و واز از ریشهٔ واک به معنای سخن گفتن است، پس، ارنواز به معنای کسی است که سخن اثرگذاری دارد یا سخنانش برآورده می‌شود (منصوری، ۱۳۹۸: ۹۵).»