کتاب چشم خدایگان

کتاب چشم خدایگان (The Eye of the Master) نوشته متئو پاسکویینلی، هوش مصنوعی را نه به‌ عنوان پدیده‌ای جدا از جامعه، بلکه در پیوند با تقسیم کار، سازماندهی نیروی کار، سنجش مهارت و سازوکارهای کنترل بررسی می‌کند. نویسنده از تاریخ ماشین‌های صنعتی، آمار، روان‌سنجی و شبکه‌های عصبی عبور می‌کند تا نشان دهد الگوریتم‌ها چگونه از دل کار جمعی و روابط اجتماعی شکل گرفته‌اند. سهیل رضانژاد این کتاب را برای انتشارات شرکت کتاب هرمس ترجمه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب چشم خدایگان

کتاب چشم خدایگان نوشته‌ی متئو پاسکویینلی تلاشی است برای بازخوانی تاریخ هوش مصنوعی از زاویه‌ای که معمولاً در روایت‌های فنی کمتر دیده می‌شود. محور اصلی این کتاب این است که هوش مصنوعی فقط حاصل پیشرفت محاسبات یا شبیه‌سازی ذهن نیست، بلکه به تاریخ تقسیم کار، استخراج دانش از کارگران، سنجش رفتارها و تبدیل تجربه‌های انسانی به الگوهای قابل‌کدگذاری گره خورده است. نویسنده هوش مصنوعی را به رابطه‌ی میان کار، قانون، ماشین و قدرت وصل می‌کند و نشان می‌دهد چرا فهم این فناوری بدون توجه به زمینه‌های اجتماعی آن ناقص می‌ماند.

این کتاب در سه بخش تنظیم شده است: یک بخش مقدماتی درباره‌ی مفهوم الگوریتم و دو بخش تاریخی درباره‌ی عصر صنعتی و عصر اطلاعات. در فصل‌های آغازین، متئو پاسکویینلی سراغ این پرسش می‌رود که الگوریتم چیست و چگونه می‌توان برای آن تاریخی فراتر از رایانه‌های امروزی نوشت. سپس با بررسی نمونه‌هایی از تقسیم کار، محاسبه با انگشتان، طراحی ماشین‌ها و نظریه‌های مربوط به خودکارسازی، مسیر شکل‌گیری نوعی ماشینی‌سازی کار را دنبال می‌کند. در ادامه، بحث به شبکه‌های عصبی مصنوعی، شناسایی الگو، پیوندگرایی، پرسپترون و یادگیری ماشینی می‌رسد و نشان داده می‌شود که این مفاهیم چگونه با تاریخ ادراک، روان‌سنجی، طبقه‌بندی اجتماعی و مدیریت نیروی کار پیوند خورده‌اند.

کتاب چشم خدایگان فقط تاریخ ایده‌ها یا تاریخ ابزارها نیست. این کتاب به‌ طور مداوم میان کارخانه، اداره، دولت، پلتفرم، آزمایشگاه و سامانه‌های داده‌محور رفت‌وآمد می‌کند تا تصویری از گسترش «چشم خدایگان» به دست دهد؛ چشمی که زمانی بر خط تولید نظارت می‌کرد و اکنون در قالب الگوریتم، داده و سامانه‌های پیش‌بینی عمل می‌کند. فضای فکری اثر انتقادی است، اما بحث‌ها بر مثال‌های تاریخی، ارجاع‌های نظری و توضیح‌های مفصل استوار شده‌اند.

خلاصه کتاب چشم خدایگان

کتاب چشم خدایگان استدلال می‌کند که هوش مصنوعی را باید ادامه‌ی تاریخی فرایندهایی دانست که در آن‌ها دانش انسانی از دل کار، همکاری و تجربه‌ی جمعی جدا و به مدل، قاعده و ماشین تبدیل می‌شود. 

نویسنده از تقسیم کار در عصر صنعتی، نظریه‌های مارکس و ببج، شکل‌گیری الگوریتم، مطالعات زمان و حرکت و سپس پیدایش شبکه‌های عصبی و یادگیری ماشینی عبور می‌کند تا نشان دهد خودکارسازی فقط جایگزینی نیروی انسانی نیست، بلکه نوعی بازآرایی قدرت، مهارت و سلسله‌مراتب اجتماعی نیز هست. در این مسیر، کتاب به نقش دولت، سرمایه، روان‌سنجی، شناسایی الگو و کار نامرئی در ساختن سامانه‌های هوشمند امروز توجه ویژه‌ای دارد.

چرا باید کتاب چشم خدایگان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب چشم خدایگان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب هوش مصنوعی را در پیوند با تاریخ کار، ماشین و قدرت توضیح می‌دهد، نه‌فقط در سطح مفاهیم فنی.
• خواننده می‌تواند ریشه‌ی اجتماعی مفاهیمی مثل الگوریتم، خودکارسازی، شناسایی الگو و یادگیری ماشینی را دقیق‌تر دنبال کند.
• این اثر نشان می‌دهد سامانه‌های هوشمند چگونه از دل سنجش، طبقه‌بندی و استخراج دانش جمعی شکل گرفته‌اند.
• کتاب به فهم نسبت میان کارخانه، دیوان‌سالاری، پلتفرم‌ها و فناوری‌های داده‌محور کمک می‌کند.
• بحث‌های آن برای درک سوگیری، کار نامرئی و بازتولید نابرابری در سامانه‌های هوش مصنوعی مفید است.

خواندن کتاب چشم خدایگان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب چشم خدایگان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند هوش مصنوعی را فراتر از تعریف‌های فنی و در نسبت با جامعه و کار بشناسند.
• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی فناوری، اقتصاد سیاسی و تاریخ ایده‌های مربوط به ماشین و خودکارسازی.
• پژوهشگران و دانشجویانی که درباره‌ی الگوریتم، پلتفرم، داده و سازوکارهای کنترل اجتماعی مطالعه می‌کنند.
• کسانی که می‌خواهند ریشه‌های تاریخی شبکه‌های عصبی، یادگیری ماشینی و شناسایی الگو را بهتر بفهمند.
• مخاطبانی که به بحث‌های مربوط به کار نامرئی، بی‌ثباتی شغلی و تبعیض الگوریتمی علاقه دارند.

جوایز و افتخارات کتاب چشم خدایگان

• برنده‌ی جایزه‌ی Isaac Deutscher Memorial (سال ۲۰۲۴)

بخشی از کتاب چشم خدایگان

«در انگلستان اوایل سدهٔ نوزدهم، "رایانه" نام نوعی ماشین نبود بلکه شخصی یا در واقع کارمندی دفتری و اغلب زنی بود که باید برای دولت، انجمن اخترشناسان، یا نیروی دریایی محاسباتی ملال‌آور با دست انجام می‌داد. در آن زمان نیز "رایانه‌ها" از خانه کار می‌کردند، بسته‌های شماره‌ها را می‌گرفتند و محاسبه می‌کردند و نتایج را با پست بازمی‌گرداندند: این نخستین رخداد تاریخی شبکهٔ رایانش بود که به شکل کار خانگی انجام می‌شد و احتمالاً دیگر اعضای خانواده را نیز درگیر می‌کرد. چارلز ببِج همه‌چیزدان برای تسهیل این فرایند زمان‌بر و خطاپذیر به این اندیشه افتاد که کار تکراری "رایانه‌های" پرشمار را با ماشینی خودکار جایگزین کند که با نیروی بخار کار می‌کند. هنری کولیبروک هنگامی که در انجمن اخترشناسان لندن در ۱۸۲۳ برای اختراع موتور تفاضلی مدال طلا بر گردن ببِج می‌انداخت اعلام کرد:

در دیگر موارد، وسایل مکانیکی ماشین‌ها را جایگزین ابزارهای ساده‌تر یا کار جسمانی کرده‌اند... اما اختراعی که اکنون پیش رو داریم... فعالیت مکانیکی را در جای فرایندی فکری می‌نشاند... اختراع آقای ببِج موتوری را در جای رایانه [انسان] می‌نشاند.»