کتاب طبیعیات

کتاب طبیعیات (شرح نمط اول از کتاب الاشارات و التنبیهات شیخ‌الرئیس ابن‌سینا) نوشته‌ی سید حسن سعادت مصطفوی است که مجید شمس‌آبادی حسینی و امید ارجمند تحقیق و نگارش آن را بر عهده داشته‌اند و نشر دانشگاه امام صادق علیه‌السلام آن را منتشر کرده است. این کتاب به شرح نمط اول اشارات ابن‌سینا می‌پردازد که به مباحث حکمت طبیعی اختصاص دارد و متن عربی اشارات را همراه با ترجمه و توضیح‌های تفصیلی در خود جای داده است. ساختار اثر با سخن ناشر، مقدمه‌ی مؤلف، پیش‌گفتار محققان و سپس متن اصلی و شرح گام‌به‌گام تنظیم شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب طبیعیات

کتاب طبیعیات در سه لایه‌ی اصلی پیش می‌رود: لایه‌ی نخست متن عربی نمط اول اشارات و تنبیهات ابن‌سینا است، لایه‌ی دوم ترجمه‌ی فارسی دقیق همان عبارات و لایه‌ی سوم شرح و تحلیل فلسفی سید حسن سعادت مصطفوی بر پایه‌ی درس‌گفتارهای اوست که به قلم مجید شمس‌آبادی حسینی و امید ارجمند تقریر شده است. در این کتاب، نمط اول اشارات که به «حکمت طبیعی» اختصاص دارد، به‌عنوان مدخلی برای فهم پیوند طبیعیات و الهیات در منظومه‌ی فکری ابن‌سینا خوانده می‌شود. کتاب طبیعیات در مقدمه‌ی مفصل خود جایگاه دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، معنای حکمت نظری، نسبت علم و تزکیه و نیز تقسیم حکمت به نظری و عملی را توضیح می‌دهد و سپس به تبیین ساختار اشارات می‌رسد: منطق در قالب «نهج‌ها» و حکمت در قالب «نمط‌ها». در ادامه، مؤلف با شرح مقدمه‌ی ابن‌سینا بر اشارات، شرایط طالب حکمت، نقش توفیق الهی و خطرهای وهم و متخیّله در فهم فلسفه را باز می‌کند. بخش اصلی کتاب، شرح نمط اول با عنوان «فی جوهر الاجسام» است که در آن مباحثی مانند تعریف جسم، تفاوت جسم طبیعی و جسم تعلیمی، نقد نظریه‌ی جزء لایتجزّی، اثبات هیولی و صورت جسمیه، تناهی ابعاد، بطلان خلأ، و بحث «جهت» و نسبت آن با حرکت، در قالب فصل‌های پی‌درپی دنبال می‌شود. کتاب طبیعیات علاوه‌بر شرح عبارات ابن‌سینا، به‌طور منظم اشکالات فخر رازی و پاسخ‌های خواجه نصیرالدین طوسی را نیز وارد بحث می‌کند و در جاهایی محاکمات قطب‌الدین رازی و ارجاع به طبیعیات شفا را پیش می‌کشد تا خواننده با شبکه‌ای از متون کلاسیک فلسفه‌ی اسلامی روبه‌رو شود.

خلاصه کتاب طبیعیات

کتاب طبیعیات بر محور نمط اول اشارات ابن‌سینا سامان یافته است؛ نمطی که به «جوهر اجسام» و مبانی حکمت طبیعی می‌پردازد. مؤلف ابتدا معنای حکمت، تقسیم آن به نظری و عملی و جایگاه طبیعیات در کنار الهیات را روشن می‌کند و نشان می‌دهد که چرا فهم بسیاری از مباحث الهیاتی، مانند حقیقت جسم، متوقف بر دقت در طبیعیات است. در بخش اصلی، تعریف جسم و تمایز جسم طبیعی و جسم تعلیمی توضیح داده می‌شود، سپس نظریه‌ی جزء لایتجزّی و قول به اجزای بالفعل بی‌نهایت نقد می‌شود تا راه برای اثبات تجزیه‌پذیری نامتناهی جسم در ذهن و طرح هیولی و صورت جسمیه باز شود. فصل‌های بعدی به اثبات هیولی، تبیین نسبت آن با صورت نوعیه، بررسی تناهی ابعاد، تحلیل مفهوم حجم، سطح، خط و نقطه، بطلان خلأ در دو معنای متفاوت، و در نهایت اثبات وجود «جهت» و نسبت آن با حرکت و وضع اختصاص دارد. در سراسر کتاب، اشکالات فخر رازی و پاسخ‌های خواجه نصیر و تقریر مؤلف در کنار هم قرار گرفته است تا ساختار استدلالی سنت مشائی به‌روشنی دیده شود.

چرا باید کتاب طبیعیات را بخوانیم؟

خواندن طبیعیات امکان ورود منظم به جهان فلسفه‌ی ابن‌سینا را از درِ طبیعیات فراهم می‌کند؛ جایی که مفاهیمی مانند جسم، هیولی، صورت، بعد، خلأ و جهت با دقت زبانی و استدلالی بازخوانی شده‌اند. این کتاب هم‌زمان متن اشارات، نقدهای فخر رازی و دفاع‌های خواجه نصیر را کنار هم می‌نشاند و به خواننده کمک می‌کند منطق درونی بحث‌های کلاسیک فلسفه‌ی اسلامی را در سطحی عمیق‌تر دنبال کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی طبیعیات به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه‌ی اسلامی، علاقه‌مندان به آثار ابن‌سینا، طلابی که وارد مباحث اشارات و تنبیهات می‌شوند و کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی جسم، ماده، صورت و مبانی طبیعیات در سنت مشائی هستند پیشنهاد می‌شود. این کتاب برای دوره‌های پیشرفته‌تر آموزشی مناسب‌تر است.