کتاب آندری تارکوفسکی

کتاب آندری تارکوفسکی (Andrei Tarkovsky) نوشته شان مارتین و ترجمه فردین صاحب الزمانی اثری از مجموعه‌ی کتاب کوچک کارگردانان و جلد ششم آن است. این کتاب که توسط نشر آوند دانش منتشر شده است، به‌جای پرداختن کلی و پراکنده به سینمای روسیه یا تاریخ سینما، روی یک نام متمرکز شده است. آندری تارکوفسکی فیلم‌سازی بود که بسیاری او را شاعر بزرگ پرده‌ی نقره‌ای می‌دانند. کتاب حاضر ابتدا تصویری کلی از جهان فکری و هنری تارکوفسکی ارائه می‌دهد، سپس زندگی و مسیر حرفه‌ای او در متن صنعت سینمای شوروی را دنبال می‌کند و بعد به‌سراغ تک‌تک فیلم‌ها، شیوه‌ی کار، مضامین تکرارشونده و ابزارهای سبکی او می‌رود. دبیر مجموعه، هادی چپردار، با افزودن تصاویر سیاه‌وسفید و چند صفحه‌ی رنگی از فیلم‌ها و پشت‌صحنه‌ها، کتاب را برای مخاطب پارسی‌زبان دیدنی هم کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آندری تارکوفسکی اثر شان مارتین

کتاب آندری تارکوفسکی (Andrei Tarkovsky) با تمرکز بر زندگی و آثار این کارگردان روس و با هدف ارائه‌ی چشم‌اندازی مختصر از کارهایش نوشته شده است. شان مارتین نخواسته معنای فیلم‌های تارکوفسکی را باز کند؛ بلکه کوشیده تاریخ تولید، عناصر اتوبیوگرافیک و زمینه‌های فکری هر فیلم را کنار هم بگذارد تا خود آثار بهتر دیده شوند. او در این اثر به مسیر زندگی آندری تارکوفسکی از کودکی، جدایی پدر شاعرش، سال‌های جنگ، تحصیل در مدرسه‌ی موسیقی و هنر، سفر زمین‌شناسی به سیبری و سپس ورود به مدرسه‌ی سینمایی وگیک پرداخته است. کتاب حاضر نشان می‌دهد که چگونه این تجربه‌ها بعداً در فیلم‌هایی مثل آینه، استاکر و نوستالژیا به‌صورت خاطره، رؤیا، طبیعت و تبعید بازنمایی شده‌اند.

شان مارتین در فصلی به نام تارکوفسکی در متن شوروی، ساختار صنعت فیلم‌سازی شوروی و نقش گوسکینو و استودیوی مس‌فیلم و رابطه‌ی پرتنش اما پیچیده‌ی تارکوفسکی با سانسور و بوروکراسی را شرح داده است؛ از موفقیت جهانی کودکی ایوان و آندری روبلف تا دشواری‌های نمایش، طبقه‌بندی فیلم‌ها در گروه دو و سرانجام تصمیم او برای ماندن در غرب پس از ساختن فیلم نوستالژیا. کتاب آندری تارکوفسکی وارد جزئیات شیوه‌ی کار این کارگردان هم می‌شود و از شکل‌گیری ایده‌ها و همکاری با فیلم‌نامه‌نویسانی مثل آندری میخالکف - کونچالوفسکی و الکساندر میشارین می‌گوید. فصل‌های دیگر توضیح می‌دهند که چرا تارکوفسکی به فیلم‌نامه به‌عنوان پیش‌نویس نگاه می‌کرد، چگونه با فیلم‌برداران مختلف کار کرد و چطور در تدوینْ نماهای بلند و حرکت‌های آرام دوربین را شکل داد.

نویسنده در فصل‌های موضوعی مثل «پایان جهان»، «دیوانه‌ی مقدس»، «شناورشدن و پرواز»، «طبیعت و چهار عنصر»، «حیوانات»، «رؤیاها»، «همسران و مادران» و «تصویرهایی از خانه» مضامین تکرارشونده‌ی سینمای آندری تارکوفسکی را دسته‌بندی کرده است؛ از حضور اسب‌ها و سگ‌ها تا نقش آب، آتش، باد و خاک، از دیوانگان مقدس در فیلم آندری روبلف و فیلم نوستالژیا تا سکوت و گفتار شاعرانه. در پایان کتاب آندری تارکوفسکی، فصل‌هایی به ابزارهای سبکی (دوربین، رنگ، صدا)، فیلم‌های دانشجویی، هر یک از فیلم‌های بلند و سپس آثار در رسانه‌های دیگر (تلویزیون، تئاتر، رادیو، کتاب‌ها، نقاشی‌ها و اشعار) اختصاص یافته و دو پیوست نیز فیلم‌شناسی کامل و فیلم‌نامه‌ها و طرح‌های عملی‌نشده را فهرست کرده است.

خلاصه کتاب آندری تارکوفسکی

فیلم‌های آندری تارکوفسکی را می‌توان در سه وضعیت کلی دید: تمرکز بر تاریخ، بر خانواده و بر مرحله‌ای نهایی و فلسفی‌تر که او آن را لوح سه‌لتی می‌نامد. موضوع‌هایی مثل کودکی، جنگ، آرزوی ایمان، زندگی خانوادگی، نوستالژی خانه، تبعید و مرگ هم در زندگی شخصی او حضور دارند و هم در فیلم‌ها. شان مارتین نشان می‌دهد که چگونه کودکی در روستا، جدایی پدر، سال‌های جنگ و تبعید و سفر زمین‌شناسی به سیبری در شکل‌گیری نگاه تارکوفسکی به طبیعت، خانه، جنگ و تنهایی نقش داشته است.

نویسنده براساس کتاب پیکره‌سازی در زمان و یادداشت‌های روزانه‌ی تارکوفسکی، دیدگاه او نسبت به سینما را شرح می‌دهد؛ اینکه سینما برای او هنری اساساً تصویری است که باید زمان را مجسم کند و فیلم‌نامه برایش متنی موقت است که در طول فیلم‌برداری و تدوین تغییر می‌کند. او با فیلم‌نامه‌نویسانی مثل میخالکف - کونچالوفسکی، میشارین و برادران استروگاتسکی کار کرد، اما اغلب ایده‌های شخصی‌اش را در طول کار به متن تحمیل کرد؛ از افزودن رؤیاهای کودکی در فیلم کودکی ایوان تا تغییر رمان سولاریس به‌سوی خانواده، طبیعت و ایمان.

کتاب حاضر به شیوه‌ی کار این هنرمند روس در تولید هم پرداخته است؛ انتخاب بازیگران تکرارشونده، دخالت مستقیم در طراحی‌صحنه و لباس، تمرین‌های طولانی و تلاش برای رسیدن به برداشت نهایی در یک یا دو بار. در فصل‌های مربوط به پس‌تولید، نقش تدوین‌گر و آهنگساز توضیح داده شده است؛ اینکه چرا تارکوفسکی موسیقی را کم و گزیده می‌خواست، چگونه از باخ و موسیقی کلیسایی در کنار صداهای طبیعی استفاده می‌کرد و چرا در دو فیلم آخرش موسیقی متعارف را کنار گذاشت.

بخش میانی کتاب آندری تارکوفسکی به مضامین و موتیف‌ها اختصاص دارد. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه دغدغه‌ی بحران و فروپاشی در همه‌ی فیلم‌ها حضور دارد؛ از جنگ و تاتارها تا فاجعه‌ی زیست‌محیطی و جنگ اتمی. در «دیوانه‌ی مقدس» شخصیت‌هایی مثل پیرمرد خانه‌ی ویران، دیوانه‌ی آندری روبلف، دومنیکو در نوستالژیا و الکساندر در ایثار به‌عنوان کسانی معرفی شده‌اند که وضعیت جهان را می‌بینند و با رفتاری افراطی و به‌ظاهر نامعقول به‌دنبال نجاتند. فصل «طبیعت و چهار عنصر» به حضور مداوم آب، آتش، باد و خاک می‌پردازد و آن‌ها را همزمان نشانه‌ی ویرانی و امکان تطهیر می‌بیند. در فصل‌های «حیوانات» و «رؤیاها» نقش اسب‌ها و سگ‌ها و نیز مرز محو میان خواب و بیداری بررسی شده است؛ جایی که دیگر معلوم نیست کدام تصویر واقعی است و کدام رؤیا، و درام اصلی در جهان درونی شخصیت‌ها رخ می‌دهد.

در فصل‌های پایانی، کتاب حاضر به تصویر زن‌ها (همسران و مادران)، خانه‌ی روستایی و ابزارهای سبکی مثل نماهای بلند، حرکت آرام دوربین، استفاده‌ی گزیده از رنگ و طراحی صدا می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این عناصر در کنار هم جهان منحصربه‌فرد آندری تارکوفسکی را می‌سازند.

چرا باید کتاب آندری تارکوفسکی را بخوانیم؟

خواندن کتاب آندری تارکوفسکی فرصتی است برای نزدیک‌شدن به یکی از پیچیده‌ترین و بحث‌برانگیزترین فیلم‌سازان قرن گذشته، آن هم از زاویه‌ای که هم زندگی شخصی او را ببینیم و هم جزئیات فنی کارش را. این کتاب نه‌تنها مسیر زندگی تارکوفسکی را از کودکی در روستا تا تبعید و مرگ در غرب دنبال کرده، بلکه نشان داده که چگونه هر مرحله از این زندگی در فیلم‌های او بازنمایی شده است. فصل‌های موضوعی این کتاب به کسانی که فیلم‌های او را دیده‌اند کمک می‌کند تا میان صحنه‌ها و فیلم‌های مختلف پیوندهایی تازه ببینند. کتاب آندری تارکوفسکی هم برای تماشای دوباره‌ی فیلم‌ها الهام‌بخش است و هم برای فهمیدن اینکه یک جهان سینمایی چگونه ساخته می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب حاضر به کسانی پیشنهاد می‌شود که به سینما و به‌ویژه سینمای مؤلف و کارگردان‌محور علاقه‌مندند. این اثر برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌ی سینما که به‌دنبال منبعی منظم درباره‌ی زندگی و آثار آندری تارکوفسکی هستند و سینمادوستانی که فیلم‌های او را دیده‌اند و می‌خواهند لایه‌های بیشتری از آن‌ها را کشف کنند، مناسب است. همچنین کتاب حاضر به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ فرهنگی و هنری اتحاد شوروی، نسبت هنر و سانسور و پیوند میان زندگی شخصی هنرمند و آثار او توجه دارند. این کتاب برای کسانی که به پشت‌صحنه‌ی تولید فیلم علاقه‌مندند، خواندنی است.

درباره شان مارتین

شان مارتین (Sean Martin) متولد سال ۱۹۶۶ در وستون سوپر ماری در انگلستان، نویسنده و کارگردان فیلم بوده است. این نویسنده‌ی انگلیسی - ایرلندی در رشته‌ی فیلم و تاریخ تحصیل کرده است. او آثار متعددی در زمینه‌های تاریخی و سینمایی به رشته‌ی تحریر درآورده است که ازجمله‌ی آن‌ها می‌توان به کتاب‌های «شوالیه‌های تمپلار»، «کاتارها»، «مرگ سیاه»، «گنوسیسم»، «کیمیاگری» و «آندری تارکوفسکی» اشاره کرد. شان مارتین علاوه‌بر نگارش کتابی درباره‌ی سینمای موج نو در سال ۲۰۱۳، به‌عنوان کارشناس در مستندهای شبکه‌ی هیستوری و کانال ۵ نیز حضور داشته و در سال ۲۰۱۸ کتابی با عنوان «دختری که در همشهری کین سوار کشتی شد» را منتشر کرده است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب چیست؟

در سایت آمازون نوشته شده است که شان مارتین در کتاب حاضر، کل کارنامه‌ی هنری آندری تارکوفسکی را بررسی کرده است. این نویسنده علاوه‌بر اینکه کوشیده از تارکوفسکی به‌عنوان کارگردانی دشوار ابهام‌زدایی کند، زیبایی‌شناسی رادیکال او در استفاده از نماهای بلند (پلان‌سکانس) و نماهای تعقیبی (تراکینگ‌ شات) را ارج نهاده است؛ سبکی که تارکوفسکی آن را زمانِ حک‌شده یا زمانِ پیکره‌تراشی‌شده می‌نامید. نویسنده‌ی کتاب حاضر همچنین استدلال می‌کند که آندری تارکوفسکی نه‌تنها فیلم‌سازی برجسته، بلکه هنرمندی بوده است که مستقیماً درباره‌ی حیاتی‌ترین مسائل معنوی عصر ما سخن می‌گوید.