کتاب ارسن ولز

کتاب ارسن ولز نوشته‌ی مارتین فیتس‌جرالد با ترجمه‌ی وحید مرتضوی یکی از جلدهای مجموعه‌ی کتاب کوچک کارگردانان است که نشر آوند دانش آن را منتشر کرده است. این کتاب به‌سراغ زندگی و کارنامه‌ی سینمایی ارسن ولز رفته و از زاویه‌ی یک شیفته‌ی آگاه سینما، مسیر پرپیچ‌وخم او را در تئاتر، رادیو و سینما دنبال کرده است. ساختار اثر بر پایه‌ی الگویی ثابت در کل مجموعه شکل گرفته است: ابتدا تصویری کلی از جهان هنری ولز و ویژگی‌های شخصیتی او ارائه می‌شود، سپس فیلم‌های مهمش یکی‌یکی معرفی و تحلیل می‌شوند و در پایان نیز به منابع و پژوهش‌های مهم درباره‌ی او اشاره شده است. در این کتاب، هم روایت زندگی ولز دیده می‌شود هم خوانش دقیق فیلم‌هایی مثل شهروند کین، خانواده‌ی مفخم امبرسن، نشانی از شر، اتللو، محاکمه، ناقوس‌های نیمه‌شب، ت مثل تقلب و پروژه‌های ناتمام و پرحاشیه‌ای مانند سمت دیگر باد. دبیر مجموعه و ویراستار، هادی چپردار، در پیش‌گفتار توضیح داده است که چگونه این کتاب به‌عنوان مرجعی جمع‌وجور برای سینمادوستان فارسی‌زبان انتخاب و ویرایش شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ارسن ولز

کتاب ارسن ولز در قالب مجموعه‌ی کتاب کوچک کارگردانان نوشته شده و مارتین فیتس‌جرالد در آن کوشیده است تصویری چندوجهی از ولز ارائه دهد؛ از کودک سه‌ساله‌ای که در اتاق زیرشیروانی نمایش عروسکی اجرا می‌کرد تا فیلم‌سازی که در هالیوود با قراردادهای استودیویی، سانسور، فشار مالی و سوءظن عمومی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. در پیش‌گفتار، هادی چپردار توضیح داده است که این مجموعه بر اساس کتاب‌های راهنمایی با الگوی ثابت شکل گرفته که ابتدا جهان کلی آثار فیلم‌ساز را ترسیم می‌کنند و بعد به‌تفکیک سراغ فیلم‌ها می‌روند: شناسنامه و داستان هر فیلم، سپس بررسی آن از جنبه‌های مختلفی مثل فرم، ایده‌های تصویری، درون‌مایه‌ها و حواشی تولید. در همین چارچوب، کتاب ارسن ولز نیز با طرح پرسش‌هایی درباره‌ی نسبت هنرمند و «سیستم» شروع می‌شود؛ این‌که موفقیت زودرس شهروند کین چگونه به سال‌ها دشواری در سیستم تولیدی سینمای آمریکا انجامید، و این‌که ولز تا کجا حاضر بود برای خلق اثر هنری «به آب‌وآتش بزند». نویسنده در متن بارها به شخصیت متناقض ولز برمی‌گردد: جسارت، لجاجت، هوش، ناسازگاری و شیطنتی که هم موتور خلاقیت او بوده‌اند و هم منبع درگیری‌های بی‌پایانش با استودیوها. کتاب ارسن ولز در ادامه وارد فصل‌های تحلیلی می‌شود که هرکدام به یک دوره یا یک فیلم مهم اختصاص یافته‌اند. عناوینی مثل ارسن ولز: هزارتوی بی‌مرکز، شهروند کین، خانواده‌ی مفخم امبرسن، بانویی از شانگهای، اتللو، آقای آرکادین، نشانی از شر، محاکمه، ناقوس‌های نیمه‌شب، داستان ابدی، ت مثل تقلب، فیلم کردن اتللو، دن کیشوت، دریا و سمت دیگر باد نشان می‌دهد که کتاب تقریباً تمام نقاط عطف کارنامه‌ی ولز را پوشش داده است. در هر فصل، ابتدا داستان فیلم به‌اختصار روایت می‌شود، بعد ساختار بصری، شیوه‌ی تدوین، استفاده از صدا، مضمون‌های تکرارشونده و نسبت فیلم با زندگی شخصی و گرایش‌های سیاسی ولز بررسی شده است. نویسنده در بخش‌هایی جداگانه به موضوعاتی مثل «مرد چاق یا نابغه؟»، «بازی با قطار اسباب‌بازی»، «مضمون‌های تکرارشونده»، «کارگردان به‌عنوان کنترل‌کننده‌ی وقایع»، «نقالی و خودترویج‌گری» و ماجرای قراردادهای هالیوودی ولز نیز پرداخته است. در پایان، کتاب با نوعی جمع‌بندی به این پرسش برمی‌گردد که چرا با وجود شکست‌های مالی، فیلم‌های ناقص و پروژه‌های ناتمام، نام ولز همچنان برای سینمادوستان جذاب مانده است.

خلاصه کتاب ارسن ولز

در متن کتاب، مارتین فیتس‌جرالد ابتدا شمایی کلی از جهان فکری و هنری ولز ترسیم کرده است: هنرمندی که از تئاتر و رادیو می‌آید، شکسپیر را از کودکی از بر می‌خواند، در نوجوانی در دوبلین روی صحنه می‌رود، با تئاتر مرکوری و برنامه‌های رادیویی مثل زمان و سایه شناخته می‌شود و با جنگ دنیاها به‌یک‌باره به چهره‌ای ملی بدل می‌شود. نویسنده نشان داده است که چگونه همین پیشینه‌ی تئاتری و رادیویی، سبک سینمایی ولز را شکل داده: استفاده از عمق میدان، نورپردازی اکسپرسیونیستی، دکورهای طراحی‌شده توسط خود او، صدا به‌عنوان «عمق میدان صوتی»، گفت‌وگوهای هم‌زمان و تدوینی که به تعبیر خود ولز «باید مثل موسیقی درست از کار دربیاید». در بخش‌های بعدی کتاب، هر فیلم مهم ولز به‌عنوان نمونه‌ای برای فهم یک بُعد از این جهان بررسی شده است. شهروند کین به‌عنوان فیلمی که با مرگ آغاز می‌شود و از خلال روایت‌های چندگانه می‌کوشد «تکه‌های پازل» یک انسان را کنار هم بگذارد، نمونه‌ای از علاقه‌ی ولز به ساختارهای هزارتویی، بازی با زمان و پرسش از این است که آیا اصلاً می‌توان به «حقیقت» یک زندگی رسید. خانواده‌ی مفخم امبرسن به‌عنوان مرثیه‌ای برای آمریکای قدیم و برخورد خانواده‌ای اشرافی با ظهور اتومبیل و سرمایه‌داری صنعتی خوانده شده است؛ جایی که حسادت پسر به عشق مادرش، با ترس از مدرنیته و نفرت از ماشین گره می‌خورد. نشانی از شر، محاکمه، اتللو، آقای آرکادین و ناقوس‌های نیمه‌شب هرکدام برای برجسته‌کردن مضمون‌هایی مثل سوءاستفاده از قدرت، سقوط مردان مقتدر، مرگ، خیانت، از دست‌رفتن معصومیت و رابطه‌ی پیچیده‌ی «مرد قدرتمند/مرد شریف» تحلیل شده‌اند. کتاب همچنین به پروژه‌های پرحاشیه و ناتمام ولز می‌پردازد: سمت دیگر باد، دن کیشوت، فیلم کردن اتللو و نسخه‌ی مرمت‌شده‌ی نشانی از شر که سال‌ها بعد بر اساس یادداشت ۵۸ صفحه‌ای ولز تدوین شد. نویسنده این پروژه‌ها را نشانه‌ی «شکست» نمی‌داند بلکه آن‌ها را بخشی از رابطه‌ی ولز با صنعت سینما و سرمایه می‌خواند؛ هنرمندی که استودیوها او را به‌عنوان بازیگر می‌خواستند نه کارگردان، و او ناچار بود با آگهی‌های شری، نقش‌های فرعی و حضور در میزگردهای تلویزیونی پول جمع کند تا «بیست دقیقه‌ی دیگر از اتللو» یا «پنج دقیقه‌ی دیگر از سمت دیگر باد» را فیلم‌برداری کند. در کنار این‌ها، فصل‌هایی درباره‌ی اقتباس‌های ولز از شکسپیر، کتاب‌های سوفلوری که برای نمایشنامه‌های شکسپیر نوشته، علاقه‌اش به جادو و مستند قلابی، و ماجرای قراردادهایش با 13160 و کشمکش بر سر فیلمنامه‌ی شهروند کین نیز آمده است. درنهایت، کتاب این تصویر را می‌سازد که در مرکز هزارتوی ولز چیزی شبیه «شرافت» قرار دارد؛ امتناع از معامله‌کردن با آن، حتی به قیمت پروژه‌های ناتمام و زندگی مالی آشفته.

چرا باید کتاب ارسن ولز را بخوانیم؟

خواندن این کتاب به‌ویژه به این دلیل مهم است که تصویری یک‌دست و ساده‌سازی‌شده از ارسن ولز ارائه نمی‌دهد؛ او نه فقط «نابغه‌ی مغضوب» است و نه صرفاً قربانی استودیوها. نویسنده با تکیه‌بر جزئیات زندگی و تولید فیلم‌ها نشان داده است که چگونه جسارت، خودشیفتگی، شوخ‌طبعی، بی‌صبری، مهارت در نقالی و توانایی خودترویج‌گری در کنار هم شخصیت ولز را ساخته‌اند. در کتاب ارسن ولز خواننده می‌بیند که پشت هر تصمیم فرمی در فیلم‌ها، تجربه‌ای از تئاتر، رادیو، سیاست یا زندگی شخصی قرار دارد؛ از تمرین‌های طولانی با بازیگران تا بازنویسی شبانه‌ی صحنه‌ها، از طراحی دکور و لباس تا نشستن پای موویولا و بریدن فیلم با دست خود. این کتاب همچنین برای کسانی که فیلم‌های ولز را دیده‌اند اما همیشه از شهرت افسانه‌ای آن‌ها کمی فاصله گرفته‌اند، فرصتی است تا با ساختار و مضمون‌های تکرارشونده‌ی این آثار آشنا شوند: شروع از مرگ و حرکت به‌سوی گذشته، مردان قدرتمندی که در درون‌شان زخمی عاطفی دارند، رابطه‌ی پیچیده‌ی قدرت و محبت، و این پرسش که آیا خلق اثر هنری «ارزش معامله با شیطان» را دارد یا نه. از سوی دیگر، کتاب نشان می‌دهد که چگونه یک فیلم‌ساز می‌تواند در دل نظام استودیویی هالیوود، و بعد بیرون از آن، شیوه‌های مستقل تولید را تجربه کند؛ از قرارداد نسبتاً استثنایی شهروند کین تا فیلم‌برداری تکه‌تکه‌ی اتللو در قاره‌های مختلف. برای مخاطبی که به تاریخ سینما، نسبت هنر و صنعت، و سرنوشت فیلم‌های ناتمام علاقه‌مند است، این کتاب نمونه‌ای فشرده از یک زندگی هنری پر فرازونشیب است که در آن موفقیت و شکست، هم‌زمان و درهم‌تنیده‌اند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ سینمای آمریکا، کارگردان‌محوری، و تحلیل فرمی فیلم‌ها علاقه دارند؛ به دانشجویان و پژوهشگران سینما که می‌خواهند نمونه‌ای عینی از نسبت هنرمند و سیستم استودیویی ببینند؛ به دوست‌داران شکسپیر و اقتباس‌های سینمایی او؛ و به خوانندگانی که کنجکاوند بدانند پشت شهرت شهروند کین، خانواده‌ی مفخم امبرسن، نشانی از شر و پروژه‌های ناتمام ولز چه داستان‌هایی از تولید، سانسور، تدوین و کشمکش‌های شخصی نهفته است.