کتاب آندری تارکوفسکی

کتاب آندری تارکوفسکی نوشته‌ی شان مارتین با ترجمه‌ی فردین صاحب‌الزمانی اثری از مجموعه‌ی «کتاب کوچک کارگردانان» است که نشر آوند دانش آن را منتشر کرده است. این کتاب به‌جای پرداختن کلی و پراکنده به سینمای روسیه یا تاریخ سینما، روی یک نام متمرکز شده است: آندری تارکوفسکی، فیلم‌سازی که بسیاری او را شاعر بزرگ پرده‌ی نقره‌ای می‌دانند. ساختار کتاب بر پایه‌ی یک الگوی نسبتاً ثابت در این مجموعه شکل گرفته است: ابتدا تصویری کلی از جهان فکری و هنری تارکوفسکی ارائه می‌شود، سپس زندگی و مسیر حرفه‌ای او در متن صنعت سینمای شوروی دنبال می‌شود و بعد کتاب به‌سراغ تک‌تک فیلم‌ها، شیوه‌ی کار، مضامین تکرارشونده و ابزارهای سبکی او می‌رود. در نسخه‌ی فارسی، دبیر مجموعه، هادی چپردار، با افزودن تصاویر سیاه‌وسفید و چند صفحه‌ی رنگی از فیلم‌ها و پشت‌صحنه‌ها، کتاب را برای مخاطب فارسی‌زبان دیدنی‌تر کرده است. مترجم در پانویس‌ها توضیحات متعددی درباره‌ی نام‌ها، منابع و تفاوت نسخه‌های فیلم‌ها افزوده است تا خواندن کتاب برای کسانی که با فضای سینمای شوروی یا منابع انگلیسی آشنا نیستند روشن‌تر شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آندری تارکوفسکی

کتاب آندری تارکوفسکی با تمرکز بر زندگی و آثار این کارگردان روس، از همان ابتدا هدف خود را «به‌دست‌دادن چشم‌اندازی مختصر از کارهای تارکوفسکی» معرفی کرده است؛ چشم‌اندازی که هم برای کسانی که هنوز فیلمی از او ندیده‌اند کار می‌کند و هم برای کسانی که سال‌هاست با فیلم‌هایش زندگی کرده‌اند. شان مارتین در فصل «دیباچه» توضیح می‌دهد که نمی‌خواهد معنای فیلم‌ها را «باز کند» بلکه می‌کوشد تاریخ تولید، عناصر اتوبیوگرافیک و زمینه‌های فکری هر فیلم را کنار هم بگذارد تا خود آثار بهتر دیده شوند. در بخش «زندگی و زمانه» و فصل‌های بعدی، مسیر زندگی آندری تارکوفسکی از کودکی در روستاهای حاشیه‌ی ولگا، جدایی پدر شاعرش آرسنی، سال‌های جنگ، تحصیل در مدرسه‌ی موسیقی و هنر، سفر زمین‌شناسی به سیبری و سپس ورود به مدرسه‌ی سینمایی وگیک دنبال شده است. کتاب آندری تارکوفسکی در ادامه نشان می‌دهد که چگونه این تجربه‌ها بعداً در فیلم‌هایی مثل آینه، استاکر و نوستالگیا به‌صورت خاطره، رؤیا، طبیعت و تبعید بازمی‌گردند. مارتین در فصل «تارکوفسکی در متن شوروی» ساختار صنعت فیلم‌سازی شوروی، نقش گوسکینو و استودیوی مس‌فیلم، و رابطه‌ی پرتنش اما پیچیده‌ی تارکوفسکی با سانسور و بوروکراسی را شرح داده است؛ از موفقیت جهانی کودکی ایوان و آندری روبلف تا دشواری‌های نمایش، طبقه‌بندی فیلم‌ها در «گروه دو» و سرانجام تصمیم او برای ماندن در غرب پس از ساخت نوستالگیا. کتاب آندری تارکوفسکی در بخش «تئوری و عمل» وارد جزئیات شیوه‌ی کار این کارگردان می‌شود: از شکل‌گیری ایده‌ها و همکاری با فیلمنامه‌نویسانی مثل آندری میخالکف-کونچالوفسکی و الکساندر میشارین، تا بازنویسی مداوم فیلمنامه در حین فیلم‌برداری و بداهه‌پردازی روی صحنه. فصل‌های «شیوه‌های کار: شکل‌گیری»، «تولید» و «پس‌تولید» توضیح می‌دهند که چرا تارکوفسکی به فیلمنامه به‌عنوان «پیش‌نویس» نگاه می‌کرد، چگونه با فیلم‌برداران مختلف از وادیم یوسف تا اسون نیکویست کار کرد، و چه‌طور در تدوین همراه با لودمیلا فیگینوا نماهای بلند و حرکت‌های آرام دوربین را شکل داد. در فصل‌های موضوعی مثل «پایان جهان»، «دیوانه‌ی مقدس»، «شناور شدن و پرواز»، «طبیعت و چهار عنصر»، «حیوانات»، «رؤیاها»، «همسران و مادران» و «تصویرهایی از خانه» مارتین مضامین تکرارشونده‌ی سینمای تارکوفسکی را دسته‌بندی کرده است؛ از حضور اسب‌ها و سگ‌ها تا نقش آب، آتش، باد و خاک، از دیوانگان مقدس در آندری روبلف و نوستالگیا تا سکوت و گفتار شاعرانه. در پایان کتاب آندری تارکوفسکی، فصل‌هایی به «ابزارهای سبکی» (دوربین، رنگ، صدا)، «فیلم‌های دانشجویی»، هر یک از فیلم‌های بلند، و سپس «آثار در رسانه‌های دیگر» (تلویزیون، تئاتر، رادیو، کتاب‌ها، نقاشی‌ها و اشعار) اختصاص یافته است و دو پیوست نیز فیلم‌شناسی کامل و فیلمنامه‌ها و طرح‌های عملی‌نشده را فهرست کرده است.

خلاصه کتاب آندری تارکوفسکی

کتاب آندری تارکوفسکی از یک‌سو روایت زندگی و مسیر حرفه‌ای این کارگردان است و از سوی دیگر خوانشی منظم از جهان فکری و تصویری او. در «دیباچه» نویسنده توضیح می‌دهد که فیلم‌های تارکوفسکی را می‌توان در سه وضعیت کلی دید: تمرکز بر تاریخ، بر خانواده و بر مرحله‌ای نهایی و فلسفی‌تر که او آن را «لوح سه‌لتی» می‌نامد. در همین‌جا تأکید شده است که زندگی و کار تارکوفسکی «به‌گونه‌ای ناگشودنی درهم‌بافته» است؛ یعنی موضوع‌هایی مثل کودکی، جنگ، آرزوی ایمان، زندگی خانوادگی، نوستالژی خانه، تبعید و مرگ هم در زندگی شخصی او حضور دارند و هم در فیلم‌ها. مارتین در فصل‌های زندگی‌نامه‌ای نشان می‌دهد که چگونه کودکی در روستا، جدایی پدر، سال‌های جنگ و تبعید به یوریوتس، و بعد سفر زمین‌شناسی به سیبری، در شکل‌گیری نگاه تارکوفسکی به طبیعت، خانه، جنگ و تنهایی نقش داشته است. در بخش‌های مربوط به «تئوری و عمل» کتاب آندری تارکوفسکی، نویسنده بر اساس کتاب پیکره‌سازی در زمان و یادداشت‌های روزانه‌ی تارکوفسکی، دیدگاه او نسبت به سینما را شرح می‌دهد: سینما برای او هنری اساساً تصویری است که باید «زمان را مجسم کند». فیلمنامه برایش متنی موقت است که در طول فیلم‌برداری و تدوین تغییر می‌کند. او با فیلمنامه‌نویسانی مثل میخالکف-کونچالوفسکی، میشارین و برادران استروگاتسکی کار کرده است اما اغلب ایده‌های شخصی‌اش را در طول کار به متن تحمیل کرده است؛ از افزودن رؤیاهای کودکی در کودکی ایوان تا تغییر رمان سولاریس به‌سوی خانواده، طبیعت و ایمان. کتاب سپس به شیوه‌ی کار او در تولید می‌پردازد: انتخاب بازیگران تکرارشونده، دخالت مستقیم در طراحی صحنه و لباس، تمرین‌های طولانی و تلاش برای رسیدن به برداشت نهایی در یک یا دو بار. در فصل‌های مربوط به پس‌تولید، نقش تدوین‌گر و آهنگ‌ساز توضیح داده شده است؛ این‌که چرا تارکوفسکی موسیقی را کم و گزیده می‌خواست، چگونه از باخ و موسیقی کلیسایی در کنار صداهای طبیعی استفاده می‌کرد و چرا در دو فیلم آخرش موسیقی متعارف را کنار گذاشت. بخش میانی کتاب آندری تارکوفسکی به مضامین و موتیف‌ها اختصاص دارد. در فصل «پایان جهان» نشان داده می‌شود که چگونه دغدغه‌ی بحران و فروپاشی در همه‌ی فیلم‌ها حضور دارد؛ از جنگ و تاتارها تا فاجعه‌ی زیست‌محیطی و جنگ اتمی. در «دیوانه‌ی مقدس» شخصیت‌هایی مثل پیرمرد خانه‌ی ویران، دیوانه‌ی آندری روبلف، دومنیکو در نوستالگیا و الکساندر در ایثار به‌عنوان کسانی معرفی شده‌اند که وضعیت جهان را می‌بینند و با رفتاری افراطی و به‌ظاهر نامعقول به‌دنبال نجات‌اند. فصل «طبیعت و چهار عنصر» به حضور مداوم آب، آتش، باد و خاک می‌پردازد و آن‌ها را هم‌زمان نشانه‌ی ویرانی و امکان تطهیر می‌بیند. در فصل‌های «حیوانات» و «رؤیاها» نقش اسب‌ها و سگ‌ها، و نیز مرز محو میان خواب و بیداری بررسی شده است؛ جایی که دیگر معلوم نیست کدام تصویر «واقعی» است و کدام «رویا»، و درام اصلی در جهان درونی شخصیت‌ها رخ می‌دهد. در فصل‌های پایانی، کتاب آندری تارکوفسکی به تصویر زن‌ها (همسران و مادران)، خانه‌ی روستایی، و ابزارهای سبکی مثل نماهای بلند، حرکت آرام دوربین، استفاده‌ی گزیده از رنگ و طراحی صدا می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این عناصر در کنار هم جهان منحصربه‌فرد تارکوفسکی را می‌سازند.

چرا باید کتاب آندری تارکوفسکی را بخوانیم؟

خواندن کتاب آندری تارکوفسکی فرصتی است برای نزدیک‌شدن به یکی از پیچیده‌ترین و بحث‌برانگیزترین فیلم‌سازان قرن گذشته، آن هم از زاویه‌ای که هم زندگی شخصی او را جدی می‌گیرد و هم جزئیات فنی کارش را. این کتاب نه‌تنها مسیر زندگی تارکوفسکی را از کودکی در روستا تا تبعید و مرگ در غرب دنبال کرده است، بلکه نشان داده که چگونه هر مرحله از این زندگی در فیلم‌ها رسوب کرده است؛ از خاطرات جنگ در کودکی ایوان تا تبعید و نوستالژی در نوستالگیا و ایثار. برای کسانی که فیلم‌های او را دیده‌اند، فصل‌های موضوعی کتاب (پایان جهان، دیوانه‌ی مقدس، طبیعت و چهار عنصر، رؤیاها، حیوانات، خانه و…) کمک می‌کند تا میان صحنه‌ها و فیلم‌های مختلف پیوندهایی تازه ببینند و بفهمند چرا مثلاً اسب‌ها، باران، خانه‌ی روستایی یا سکوت این‌قدر در آثار او تکرار می‌شوند. از سوی دیگر، کتاب آندری تارکوفسکی برای کسانی که به پشت‌صحنه‌ی تولید فیلم علاقه‌مندند جذاب است. توضیح درباره‌ی ساختار صنعت فیلم‌سازی شوروی، نقش گوسکینو و مس‌فیلم، و رابطه‌ی تارکوفسکی با سانسور، تصویری عینی از این می‌دهد که یک کارگردان در آن فضا چگونه ایده‌اش را به فیلم تبدیل می‌کرد. فصل‌های مربوط به شیوه‌ی کار، از شکل‌گیری ایده تا تدوین و صداگذاری، نشان می‌دهد که تارکوفسکی چه‌طور با فیلمنامه‌نویسان، فیلم‌برداران، تدوین‌گر و آهنگ‌ساز کار کرده است و چرا نماهای بلند، حرکت‌های آرام دوربین و استفاده‌ی کم از موسیقی در فیلم‌هایش این‌قدر برجسته‌اند. در نسخه‌ی فارسی، مقدمه‌ی دبیر مجموعه و پانویس‌های مترجم نیز لایه‌ی دیگری به کتاب افزوده است: توضیح درباره‌ی منابع، نسخه‌های مختلف فیلم‌ها و ارجاع‌ها به ترجمه‌های فارسی فیلمنامه‌ها، که برای خواننده‌ی فارسی‌زبان مسیر پیگیری بیشتر را روشن می‌کند. این ترکیب زندگی‌نامه، تحلیل سبکی، زمینه‌ی تاریخی و جزئیات تولید، کتاب آندری تارکوفسکی را به متنی تبدیل کرده است که هم برای تماشای دوباره‌ی فیلم‌ها الهام‌بخش است و هم برای فهمیدن این‌که یک جهان سینمایی چگونه ساخته می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب آندری تارکوفسکی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به سینما و به‌ویژه سینمای مؤلف و کارگردان‌محور علاقه‌مندند، دانشجویان و پژوهشگران رشته‌ی سینما که به‌دنبال منبعی منظم درباره‌ی زندگی و آثار تارکوفسکی هستند، و سینمادوستانی که فیلم‌های او را دیده‌اند و می‌خواهند لایه‌های بیشتری از آن‌ها را کشف کنند. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ فرهنگی و هنری اتحاد شوروی، نسبت هنر و سانسور، و پیوند میان زندگی شخصی هنرمند و آثارش توجه دارند.