کتاب در جستجوی سفال ایران

کتاب در جستجوی سفال ایران نوشته‌ی میتسوکنی یوشیدا با ترجمه‌ی کیانوش معتقدی اثری است که به‌همت نشر خانه فرهنگ و هنر مان منتشر شده است و به‌نوعی حاصل چند دهه سفر، مشاهده و پژوهش نویسنده در ایران و سرزمین‌های پیرامون آن به‌شمار می‌آید. نویسنده که باستان‌شناس و انسان‌شناس ژاپنی است، در این کتاب تجربه‌های میدانی خود را از سفر به فلات ایران، بازدید از محوطه‌های باستانی، گفت‌وگو با سفالگران محلی و مشاهده‌ی کارگاه‌های سنتی در ایران، افغانستان و پاکستان کنار هم گذاشته است تا تصویری زنده از تاریخ و فرهنگ سفالگری در گستره‌ی ایران فرهنگی ارائه کند. ساختار کتاب ترکیبی از سفرنامه‌ی پژوهشی، گزارش باستان‌شناسی و تأملات زیبایی‌شناختی است و از پیشاتاریخ تا دوران اسلامی را در بر می‌گیرد. خواننده در خلال متن با نام‌ها و مکان‌هایی چون شوش، سیلک، تپه‌حصار، حسنلو، گیان، مارلیک، نیشابور، کاشان و همچنین گنداره، پیشاور، مولتان و روستاهای پاکستان روبه‌رو می‌شود و می‌بیند که چگونه یک سنت کهن سفالگری در طول هزاران سال، در جغرافیاهای مختلف ادامه یافته و دگرگون شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در جستجوی سفال ایران

کتاب در جستجوی سفال ایران اثری است که میتسوکنی یوشیدا در میانه‌ی قرن بیستم بر پایه‌ی سفرها و کاوش‌های میدانی خود در ایران، افغانستان، پاکستان و دیگر نقاط خاورمیانه نوشته است و در آن، تاریخ سفالگری در گستره‌ی ایران فرهنگی را در پیوند با جغرافیا، دین، اقتصاد و زندگی روزمره دنبال کرده است. متن کتاب ابتدا به زبان ژاپنی منتشر شده و سپس به انگلیسی ترجمه شده و ترجمه‌ی فارسی حاضر بر همان نسخه‌ی انگلیسی است. در مقدمه‌ی ناشر و مترجم، از جایگاه این اثر به‌عنوان یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ و سبک‌شناسی سفال ایران سخن رفته و توضیح داده شده که نویسنده چگونه از دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی به‌عنوان عضو هیئت‌های باستان‌شناسی دانشگاه کیوتو، بارها به ایران و کشورهای همسایه سفر کرده و یادداشت‌ها، طرح‌ها و مشاهدات خود را در قالب این کتاب سامان داده است. در بخش‌های آغازین، کتاب در جستجوی سفال ایران با مرور پیشینه‌ی سفالگری در فلات ایران از دوران نوسنگی شروع می‌شود؛ از نخستین ظروف دست‌ساز برای ذخیره‌ی غذا تا سفال‌های منقوش شوش، جیرفت، سیلک، تپه‌حصار، تل باکون و چغاسبز. سپس به‌تدریج اختراع چرخ سفالگری، تحول در کوره‌ها، ظهور سفال‌های خاکستری-سیاه، گسترش شهرنشینی، شکل‌گیری تمدن عیلام، سفال‌های تاریخ‌دار چغازنبیل و بعد سنت‌های متنوع سفالگری در عصر آهن، لرستان، گیلان و دیگر نواحی بررسی شده است. در ادامه‌ی کتاب در جستجوی سفال ایران نویسنده فصل‌هایی را به سفرهای میدانی خود اختصاص داده است؛ از سواحل خزر و شالیزارهای شمال تا کویر، زاگرس و دشت‌های مرکزی. او در این بخش‌ها هم از منظر یک پژوهشگر و هم از زاویه‌ی نگاه یک مسافر کنجکاو، ویرانه‌ها، تپه‌های باستانی، بازارهای عتیقه، کارگاه‌های سفالگری و زندگی مردم محلی را توصیف کرده است. فصل «سفالینه‌های پیش ازتاریخ» با تمرکز بر لرستان، حسنلو، سیلک و گیان، نقش‌ها و پیکره‌های سفالین را به‌عنوان بازتاب نیایش‌ها، باورها و اسطوره‌های مردمان باستان تحلیل کرده است؛ از رب‌النوع‌های سفالین و تکوک‌ها تا بزهای شاخ‌بلند، گاوهای ماه‌نماد و پرندگان نمادین. در فصل «تأثیرات دین اسلام» نیز مسیر گذار از هنر ساسانی به هنر اسلامی، نقش جاده ابریشم، پیوند ایران با چین و بیزانس و شکل‌گیری سنت‌های تازه‌ی لعاب‌کاری، نقاشی زیرلعابی، زرین‌فام و سفال‌های چندرنگ در مراکزی چون نیشابور، ری و کاشان بررسی شده است. کتاب در چند فصل پی‌درپی، ضمن اشاره به نمونه‌های مشخص، به ساختار کوره‌ها، تکنیک‌های ساخت، ترکیب لعاب‌ها، رنگ‌دانه‌ها و همچنین وضعیت حفاری‌ها، غارت محوطه‌ها و نقش بازار عتیقه در سرنوشت سفالینه‌ها می‌پردازد و در لابه‌لای متن، طرح‌ها و تصاویر متعددی از ظروف، پیکره‌ها، کوره‌ها و محوطه‌ها آورده شده است.

خلاصه کتاب در جستجوی سفال ایران

محتوای اصلی در جستجوی سفال ایران بر یک ایده‌ی محوری استوار است: فهم تاریخ و فرهنگ ایران از خلال سفال و سفالگری. نویسنده از این پیش‌فرض حرکت کرده است که سفال تنها یک شیء کاربردی نیست بلکه حامل حافظه‌ی جمعی، باورهای دینی، مناسک، اقتصاد و حتی روابط قدرت است. به همین دلیل، روایت خود را از دورترین لایه‌های پیشاتاریخی آغاز کرده و نشان داده است که چگونه نخستین ظروف دست‌ساز نوسنگی، هم‌زمان با آغاز کشاورزی و نیاز به ذخیره‌ی غذا پدید آمده‌اند و به‌تدریج با نقش‌های گیاهی، هندسی و پیکروار، به رسانه‌ای برای بیان اسطوره‌ها و آیین‌ها تبدیل شده‌اند. در فصل‌های میانی، کتاب به‌تفصیل به محوطه‌هایی چون شوش، جیرفت، سیلک، تپه‌حصار، تل باکون، چغاسبز، تپه‌گیان، حسنلو، مارلیک، کلاردشت و دیگر نقاط می‌پردازد و از خلال توصیف ظروف، پیکره‌ها و نقش‌ها، به موضوعاتی مانند پرستش آب، ماه و باران، جایگاه رب‌النوع‌ها، نقش حیوانات مقدس، پیوند کشاورزی و نیایش، و رابطه‌ی میان فرم ظرف و کارکرد آیینی آن می‌رسد. کوزه‌های دهانه‌باز، تکوک‌ها، پیکره‌های الهه‌گان و حیوانات، جام‌های زرین و سفال‌های منقوش، هرکدام به‌عنوان نشانه‌ای از جهان‌بینی مردمان باستان خوانده شده‌اند. در کنار این تحلیل‌ها، نویسنده با دقتی فنی به جنس بدنه، نوع خاک، شیوه‌ی پخت، ساختار کوره‌ها، اختراع چرخ سفالگری و تحول در تکنیک‌ها نیز پرداخته است. بخش دیگری از کتاب به سفرهای میدانی نویسنده در ایران، افغانستان و پاکستان اختصاص دارد؛ جایی که او کارگاه‌های زنده‌ی سفالگری در روستاها، کوره‌های کوچک و بزرگ، روش‌های سنتی ساخت بدون چرخ، چرخ‌های پایی و حتی چرخ‌های سنگی مولتان را توصیف کرده است. این مشاهدات برای او پلی میان سفالینه‌های باستانی و سنت‌های زنده‌ی امروز می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه برخی تکنیک‌ها و فرم‌ها در طول هزاران سال تداوم یافته‌اند. در فصل مربوط به «تأثیرات دین اسلام» نیز نویسنده گذار از دوره‌ی ساسانی به دوره‌ی اسلامی را از منظر سفالگری دنبال کرده است: از ظروف سیمین و زرین ساسانی و نقش‌مایه‌های حیوانی و شاهانه تا سفال‌های لعاب‌دار، زرین‌فام، سه‌رنگ و آبی‌وسفید دوران اسلامی. در این بخش، ترکیب‌های شیمیایی لعاب‌ها، نقش قلع، مس، کبالت و منگنز، و همچنین تأثیر جاده ابریشم و تبادل با چین و بیزانس بر شکل‌گیری سبک‌های ایرانی توضیح داده شده است. درنهایت، کتاب تصویری گسترده از سفال ایران ارائه می‌کند که در آن، تاریخ هنر، باستان‌شناسی، مردم‌نگاری و تجربه‌ی سفر درهم تنیده شده‌اند.

چرا باید کتاب در جستجوی سفال ایران را بخوانیم؟

خواندن در جستجوی سفال ایران به آشنایی عمیق‌تر با تاریخ و فرهنگ ایران از زاویه‌ای کمتر دیده‌شده کمک می‌کند؛ زاویه‌ای که از دل سفالینه‌ها، کوره‌ها، کارگاه‌ها و نقش‌های به‌ظاهر ساده بیرون می‌آید. این اثر نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از یک ظرف سفالی به جهان‌بینی یک قوم، مناسک دینی، ساختار معیشت، رابطه‌ی انسان و طبیعت و حتی شبکه‌های تجارت و تبادل فرهنگی پی برد. برای کسانی که به تاریخ هنر ایران، باستان‌شناسی، مطالعات فرهنگی و هنرهای سنتی علاقه‌مند هستند، این کتاب نمونه‌ای است از پیوند مشاهده‌ی میدانی، تحلیل فنی و نگاه تطبیقی میان ایران، چین، ژاپن، افغانستان و پاکستان. ویژگی دیگر این کتاب حضور پررنگ تجربه‌ی سفر است. نویسنده فقط از پشت میز و بر اساس گزارش‌های دیگران ننوشته بلکه در باران و مه سواحل خزر راه رفته، روی تپه‌های سیلک و گیان قدم گذاشته، در بازارهای تهران با دلالان عتیقه چانه زده، در روستاهای پاکستان کنار سفالگران نشسته و کار با چرخ و گل را از نزدیک دیده است. این حضور میدانی، توصیف‌های کتاب را زنده و ملموس کرده و به خواننده امکان می‌دهد فضای محوطه‌های باستانی، کارگاه‌های سنتی و حتی اقتصاد غیررسمی حفاری و خریدوفروش آثار را بهتر تصور کند. در کنار این‌ها، توضیح‌های دقیق درباره‌ی ساختار کوره‌ها، روش‌های ساخت، ترکیب لعاب‌ها و رنگ‌دانه‌ها، کتاب را برای دانشجویان و پژوهشگران هنر و باستان‌شناسی نیز به منبعی قابل‌استفاده تبدیل کرده است؛ منبعی که هم به جزئیات فنی توجه کرده و هم به زمینه‌های تاریخی و فرهنگی. از سوی دیگر، نگاه یک پژوهشگر ژاپنی به ایران و سفال ایرانی، امکان مقایسه و دیدن شباهت‌ها و تفاوت‌ها را فراهم کرده است. یوشیدا بارها میان کوره‌های سیلک و کوره‌های چین و ژاپن، میان سفال‌های پاکستان و سفال‌های کهن ایران، و میان سنت‌های مختلف سفالگری در شرق و غرب آسیا پیوند برقرار کرده است. این رویکرد تطبیقی، افق دید خواننده را از مرزهای ملی فراتر می‌برد و سفال ایران را در شبکه‌ای گسترده‌تر از تبادلات فرهنگی و تکنیکی قرار می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن در جستجوی سفال ایران به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های باستان‌شناسی، تاریخ هنر، هنرهای سنتی و مطالعات ایران‌شناسی پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان سفال و سرامیک، هنرمندان و سفالگران معاصر، و کسانی که به خواندن متن‌هایی میان‌‌رشته‌ای در مرز سفرنامه، پژوهش تاریخی و مشاهده‌ی میدانی علاقه دارند توصیه می‌شود.