کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا نوشته‌ی ن. پ. مامونتوف، روایتی است از سفر یک افسر روس به ایران و مشاهدات او از اوضاع سیاسی و اجتماعی دوران محمدعلی‌شاه قاجار و ماجرای به توپ بستن مجلس شورای ملی. کتاب در عین آن‌که یک سفرنامه است، به‌ طور مستقیم به یکی از حساس‌ترین رویدادهای تاریخ ایران یعنی واقعه‌ی تیر ۱۲۸۷ و به توپ بستن مجلس می‌پردازد و نگاه یک ناظر وابسته به حکومت تزار را به نقش روسیه، بریگاد قزاق و شخص محمدعلی‌شاه نشان می‌دهد. خانه فرهنگ و هنر مان این سفرنامه را با ترجمه شرف الدین میرزا قهرمانی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا اثر ن. پ. مامونتوف، از منابع مهم و بحث‌برانگیز تاریخ قاجار و دوران مشروطه به شمار می‌رود. کتابی که با وجود جانبداری آشکار از سیاست‌های تزاری و توجیه اقدامات مأمورانی چون لیاخوف و شاپشال، مکانیسم نفوذ و نگاه استعماری روسیه به ایران را آشکار می‌سازد. مامونتوف در این سفرنامه، روایت خود را از عملیات بریگارد قزاق و سرکوب مشروطه‌خواهان بیان می‌کند.

کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا با توصیف سفر دریایی ن. پ. مامونتوف بر عرشه‌ی کشتی در دریای خزر آغاز شده و در فصولی پیاپی به ترسیم پیوسته‌ی فضای جغرافیایی و اجتماعی شمال ایران، کاروان‌ها، راه‌های شوسه‌ی روسی و شهرهای گیلان و قزوین می‌پردازد. با رسیدن روایت به پایتخت، محتوای اثر تغییر لحن داده و از یک سفرنامه‌ی توصیفی به یک تحلیل سیاسی و نظامی بدل می‌شود. 

مامونتوف با نگاهی نکته‌سنج، به کالبدشکافی ساختار قشون، نقش کلیدی سفارتخانه‌های روس و انگلیس و تشریح جزئیات تنش‌های انقلابی و بمباران مجلس می‌پردازد تا تصویری عینی - هر چند مغرضانه - از دربار محمدعلی‌شاه و روزهای پرآشوب تهران پیش از بازگشت خود به روسیه ارائه دهد.

کتاب حاضر بر پایه‌ی چاپ قدیمی کتاب در مجموعه‌ی نشریات روزنامه‌ی اطلاعات بازخوانی و ویرایش شده و با مقدمه‌ای مفصل از سعید نفیسی همراه است.

خلاصه کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

بخش نخست کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا به روایت ن. پ. مامونتوف از آغاز سفرش از بادکوبه، سوار شدن بر کشتی شاهزاده باریاتینسکی و عبور از دریای خزر اختصاص دارد که در آن وضعیت جغرافیایی، مه غلیظ سواحل انزلی و خطرات ناوبری توصیف شده است. 

با ورود نویسنده به خاک ایران، متن به بررسی ساختار تجاری و اجتماعی شمال ایران می‌پردازد و گمرک تحت نظارت کارگزاران بلژیکی، مسیر آبی پیربازار، بازار رشت، دسته‌های قزاق و مزارع برنج و ابریشم را در کنار ارزیابی منافع اقتصادی روسیه در این مناطق تشریح می‌کند؛ ناظر روس در طول مسیر کوهستانی به سمت قزوین، وضعیت راه‌های شوسه، ایستگاه‌های راهدارخانه و هزینه‌های حمل‌ونقل شرکت باقراف را به عنوان نشانه‌هایی از سازوکار نفوذ اقتصادی روسیه قید کرده است.

با استقرار نویسنده در پایتخت، کتاب لحنی تحلیلی‌سیاسی به خود می‌گیرد و در کنار ترسیم بافت شهری، معابر، میدان توپخانه و قراول‌خانه‌ها، ساختار حکومت قاجار و ویژگی‌های شخصیتی و مذهبی محمدعلی‌شاه را در کنار میزان نفوذ درباریان بر تصمیمات او واکاوی می‌کند. مامونتوف، ضمن تبیین ساختار قشون ایران و معاهده‌ی ۱۹۰۷، به دفاع از عملکرد افسران روس و سرهنگ لیاخوف در برابر انتقادات مطبوعات پرداخته و رویدادهای منجر به به توپ بستن مجلس و تنش‌های میدان بهارستان را از زاویه‌ی دید خود به عنوان ناظری متمایل به سیاست‌های دولت تزاری به تصویر می‌کشد.

چرا باید کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا را بخوانیم؟

این کتاب امکان مواجهه با یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ ایران از زاویه‌ی دید یک افسر روس را فراهم می‌کند؛ زاویه‌ای که همزمان حاوی اطلاعات دست‌اول و تعصب سیاسی است. در کتاب، تصویر دقیقی از شبکه‌ی نفوذ روسیه در ایران، نقش بریگارد قزاق، مناسبات سفارتخانه‌ها و شیوه‌ی نگاه نخبگان روس به انقلاب مشروطه و محمدعلی‌شاه ارائه شده است. برای کسانی که به دنبال بازخوانی وقایع استبداد صغیر و ساختار قدرت در دوره‌ی محمدعلی‌شاه هستند، این کتاب منبعی پرجزئیات و قابل رجوع است.

خواندن کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

حکومت تزار و محمدعلی میرزا به پژوهشگران و دانشجویان تاریخ ایران و علاقه‌مندان به دوره‌ی قاجار و انقلاب مشروطه، پیشنهاد می‌شود. همچنین کتاب برای کسانی که به سفرنامه‌های خارجی درباره‌ی ایران و تاریخ روابط ایران و روسیه علاقه دارند، می‌تواند جذاب باشد.

درباره شرف الدین میرزا قهرمانی

سرهنگ شرف الدین قهرمانی (۱۳۲۱-۱۲۷۹) خلبان، نظامی، فرهنگ‌نویس و مترجم بود. او پس از تحصیل در دارالفنون و مدرسه‌ی نظام به درجه‌ی افسری رسید و در سال ۱۳۰۳ برای آموزش خلبانی به شوروی اعزام شد. قهرمانی در طول زندگی حرفه‌ای خود علاوه بر فعالیت‌های نظامی - مانند حضور در کودتای سوم اسفند و تألیف کتابی درباره‌ی ختم غائله‌ی سیمیتقو - بیش از ۳۰ اثر علمی و ادبی از جمله «فرهنگ جامع روسی به فارسی» را تألیف و ترجمه کرد. او در آذر ۱۳۲۱ به فرماندهی نیروی هوایی ایران منصوب شد، اما تنها ۳۷ روز بعد، در جریان یک سفر هوایی به دلیل بدی آب‌وهوا هواپیمایش سرنگون و کشته شد.  

بخشی از کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

«فرماندۀ کشتی فرمان داد: 

"لنگر بردارید، سرعت متوسط."

کشتی "شاهزاده باریاتینسکی" که یکی از بهترین کشتی‌های شرکت کشتی‌رانی "قفقاز و مریخ" می‌باشد، آهسته از کنار لنگرگاه که پر از جمعیت است، حرکت کرد. مشایعت‌کنندگان، تماشاچیان، عمال و مستحفظین پست با هزاران جعبه و بار، از کشتی دور می‌شوند. چند دقیقه دیگر، هیاهوی هزاران صدای جمعیت در عظمت آرام دریا مستهلک می‌گردد.

دریای خزر ما را با خوش‌رویی می‌پذیرد. موج کوچکی بر سطح دریا پیداست. آب از حرکت چرخ‌های کشتی به اطراف پاشیده می‌شود و از اثر حرکت کشتی بر آب، جادۀ پیچاپیچی نمایان می‌گردد.

هوا تاریک می‌شود. شهر که در کنار ساحل واقع شده، با هزاران آتش روشن می‌گردد. ستاره‌ها یکی پس از دیگری در آسمان نمایان می‌شوند. باریاتینسکی میان کشتی‌ها حرکت کرده، به دریا وارد می‌شود. رفته‌رفته چراغ‌های بادکوبه از نظر محو می‌شوند. نور ماه روی امواج کوچک دریا، به نقرۀ آب‌کرده می‌ماند.»