کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا نوشته‌ی ن. پ. مامونتوف با ترجمه‌ی شرف‌الدین میرزا قهرمانی روایتی است از سفر یک افسر روس به ایران و مشاهدات او از اوضاع سیاسی و اجتماعی دوران محمدعلی‌شاه قاجار و ماجرای توپ بستن مجلس شورای ملی. خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است و این نسخه بر پایه‌ی چاپ قدیمی کتاب در مجموعه‌ی «نشریات روزنامه اطلاعات» بازخوانی و ویرایش شده است. متن با یادداشت ناشر، مقدمه‌ای مفصل از سعید نفیسی و دیباجه‌ی مترجم آغاز می‌شود و سپس در قالب فصل‌های پی‌درپی، مسیر سفر نویسنده از بادکوبه و دریای خزر تا انزلی، رشت، قزوین و تهران و بعد حضور او در قلب حوادث سیاسی پایتخت را دنبال می‌کند. این کتاب در عین آنکه یک سفرنامه‌ی روسی است، به‌طور مستقیم به یکی از حساس‌ترین رویدادهای تاریخ ایران یعنی واقعه‌ی ۲ تیر ۱۲۸۷ و توپ بستن مجلس می‌پردازد و نگاه یک ناظر وابسته به حکومت تزار را به نقش روسیه، بریگاد قزاق و شخص محمدعلی‌شاه نشان می‌دهد. ناشر در یادداشت آغازین توضیح داده است که برای بازچاپ این اثر، ضمن وفاداری به نسخه‌ی اصلی، برخی توضیحات تکمیلی را در قلاب و زیرنویس افزوده و تاریخ‌های میلادی را با معادل‌های شمسی منطبق کرده است تا خواندن آن برای مخاطب امروز آسان‌تر شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا با مقدمه‌ی سعید نفیسی و دیباجه‌ی مترجم، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از سفرنامه‌های مهم دوره‌ی قاجار تعریف کرده است. نفیسی در مقدمه توضیح داده است که برای فهم صد سال اخیر تاریخ ایران، باید به اسناد و نوشته‌های دیپلمات‌ها و ناظران روس و انگلیسی رجوع کرد و این اثر را یکی از همان منابع دانسته است. او تأکید کرده است که ن. پ. مامونتوف در بحبوحه‌ی انقلاب مشروطه، در تهران و دربار محمدعلی‌شاه حضور داشته و با چهره‌هایی چون لیاخوف و شاپشال معاشر بوده است؛ بنابراین روایت او از وقایع، هرچند آمیخته با جانبداری از مأموران تزار و توجیه اقدامات آنان است، اما برای شناخت نگاه روسیه به ایران و فهم سازوکار نفوذ سیاسی آن اهمیت دارد. در دیباجه، خود مامونتوف توضیح داده است که چگونه موج خبرها و «افتراهای جراید» در روسیه درباره‌ی سیاست این کشور در ایران، او را به نوشتن این کتاب واداشته تا به‌زعم خود «حقیقت» را درباره‌ی عملیات بریگارد قزاق و سرهنگ لیاخوف و نقش روس‌ها در سرکوب انقلاب روشن کند. کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا در ادامه، در قالب فصل‌های متعددی پیش می‌رود که از سفر دریایی نویسنده بر عرشه‌ی کشتی «شاهزاده باریاتینسکی» در دریای خزر آغاز می‌شود و سپس به انزلی، رشت، راه شوسه‌ی رشت–تهران، قزوین و در نهایت تهران می‌رسد. فصل‌هایی مانند «بحر خزر»، «انزلی»، «از رشت به تهران» و «تهران» ابتدا فضای جغرافیایی و اجتماعی شمال ایران را با توصیف بندرها، مرداب‌ها، کاروان‌ها، قهوه‌خانه‌ها، راه‌های شوسه‌ی تازه‌ساز روسی و شهرهای گیلان و قزوین ترسیم کرده است. در فصل‌های بعدی که عناوینی چون «شاه و حکومت ایران»، «قوای مسلح ایران»، «بریگارد قزاق اعلی حضرت همایونی»، «جریان انقلابی در ایران»، «مصادمات خونین در میدان بهارستان»، «تهران قبل از جنگ در خیابان‌ها و بعد از آن»، «در کوه‌های البرز»، «شرفیابی و معرفی به حضور اعلی حضرت»، «بازگشت به روسیه» و «وقایع سه‌گانه تهران» دارند، تمرکز کتاب به‌تدریج از سفر و مشاهده‌ی مناظر به تحلیل اوضاع سیاسی، ساختار حکومت قاجار، نقش سفارتخانه‌های روس و انگلیس، وضعیت قشون و بریگارد قزاق و شرح صحنه‌به‌صحنه‌ی تنش‌های انقلابی در تهران منتقل شده است. در یادداشت ناشر نیز بر این نکته تأکید شده که نویسنده شخصیتی «مرموز و نکته‌سنج» است که در اغلب مجالس و رویدادهای حساس حضور دارد و از خلال متن می‌توان به خاستگاه جاسوسی و ضدایرانی او پی برد، درحالی‌که ترجمه‌ی شرف‌الدین میرزا قهرمانی با افزودن زیرنویس‌ها و توضیحات، فاصله‌ی انتقادی خواننده‌ی ایرانی را نسبت به این نگاه حفظ کرده است.

خلاصه کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا

در کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا، ن. پ. مامونتوف روایت خود را با حرکت از بادکوبه و سوار شدن بر کشتی «شاهزاده باریاتینسکی» در دریای خزر آغاز کرده است. او در فصل «بحر خزر» فضای سفر دریایی را با جزئیات توصیف کرده؛ از صدای سوت کشتی و دور شدن چراغ‌های بادکوبه تا آرامش سطح دریا، مه غلیظ نزدیک انزلی و خطر به گل نشستن کشتی. این آغاز، لحن کلی کتاب را نشان می‌دهد: ترکیبی از نگاه یک افسر روس به طبیعت، تجارت و حضور روسیه در سواحل جنوبی خزر. در فصل «انزلی» و سپس «از رشت به تهران»، نویسنده وارد خاک ایران می‌شود و از گمرک تحت اداره‌ی بلژیکی‌ها، حمالان، کرجی‌بانان، مرداب انزلی، کرجی‌های ته‌صاف، جزیره‌های پوشیده از نی، و مسیر آبی تا پیربازار و بعد راه شوسه‌ی رشت–تهران می‌نویسد. او در رشت، قهوه‌خانه‌ها، دسته‌های قزاق، درویش مارگیر در میدان، بازار شلوغ، مزارع برنج و ابریشم و هوای تب‌خیز گیلان را توصیف کرده و هم‌زمان اطلاعاتی درباره‌ی اهمیت تجاری این منطقه برای روسیه و صادرات برنج و ابریشم به اروپا داده است. در مسیر کوهستانی به سوی قزوین و تهران، راه تازه‌ساز روسی، ایستگاه‌های راهدارخانه، سفیدرود، منجیل، گرمای سوزان، کاروان‌های شتر و الاغ، و هزینه‌های سنگین سفر با درشکه‌های شرکت باقرآف، تصویری از نفوذ اقتصادی روسیه و شیوه‌ی بهره‌برداری از امتیاز راه را پیش چشم گذاشته است. در فصل «تهران» و فصل «شاه و حکومت ایران»، تمرکز کتاب از سفر به سیاست منتقل می‌شود. مامونتوف تهران را شهری پر از دیوارهای بلند گلی، کوچه‌های تنگ و پرگردوغبار، خانه‌هایی با حوض و باغ پنهان در پشت دیوارها، بازار سرپوشیده، میدان توپخانه، میدان بهارستان و قصرهای شاه توصیف کرده است. او از نبود نظم شهری، فاضلاب‌های روباز، گودال‌ها، گداها و سربازان نیمه‌برهنه‌ی قراول‌خانه‌ها نوشته و در مقابل، بریگارد قزاق را «یگانه تکیه‌گاه قانون» معرفی کرده است. در بخش مربوط به شاه، محمدعلی‌شاه را پادشاهی کوتاه‌قد، فربه، مذهبی و بی‌اراده تصویر کرده که زیر نفوذ درباریان و «پیشخدمت‌های نیمه‌سواد» است و اداره‌ی امور را به دست آنان سپرده است؛ درحالی‌که سیاست خارجی ایران را وابسته به تعادل میان روس و انگلیس می‌داند و معاهده‌ی ۱۹۰۷ را نقطه‌ی اوج تقسیم ایران به مناطق نفوذ معرفی کرده است. در فصل‌های میانی که عناوینی مانند «قوای مسلح ایران»، «بریگارد قزاق اعلی حضرت همایونی» و «جریان انقلابی در ایران» دارند، نویسنده ساختار قشون ایران، تفاوت میان سربازان عادی و قزاق‌ها، و نقش افسران روس در سازمان‌دهی بریگارد قزاق را شرح داده است. او در دیباجه تأکید کرده که هدفش دفاع از مأموران روس در برابر «اتهامات جراید» است و در متن نیز بارها کوشیده است عملیات لیاخوف و دیگر افسران روس را قانونی و ضروری جلوه دهد. در فصل‌های پایانی مانند «مصادمات خونین در میدان بهارستان»، «تهران قبل از جنگ در خیابان‌ها و بعد از آن»، «در کوه‌های البرز»، «شرفیابی و معرفی به حضور اعلی حضرت»، «بازگشت به روسیه» و «وقایع سه‌گانه تهران»، روایت او به قلب بحران مشروطه وارد می‌شود؛ از تجمع‌ها و تنش‌های سیاسی در تهران تا لحظه‌هایی که به توپ بستن مجلس و درگیری‌های خونین میدان بهارستان منتهی شده است. در تمام این مسیر، متن هم‌زمان دو لایه را حفظ کرده است: لایه‌ی سفرنامه‌ای با توصیف مناظر، شهرها و آدم‌ها، و لایه‌ی سیاسی که در آن، ایران صحنه‌ی رقابت روس و انگلیس و بریگارد قزاق ابزار اصلی اعمال نفوذ تزار معرفی شده است.

چرا باید کتاب حکومت تزار و محمدعلی میرزا را بخوانیم؟

خواندن حکومت تزار و محمدعلی میرزا امکان مواجهه با یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ ایران از زاویه‌ی دید یک افسر روس را فراهم می‌کند؛ زاویه‌ای که هم‌زمان حاوی اطلاعات دست‌اول و تعصب سیاسی است و همین ترکیب، متن را برای خواننده‌ی امروز قابل‌تأمل می‌سازد. در این کتاب، تصویر دقیقی از شبکه‌ی نفوذ روسیه در ایران، نقش بریگارد قزاق، مناسبات سفارتخانه‌ها، و شیوه‌ی نگاه نخبگان روس به انقلاب مشروطه و محمدعلی‌شاه ارائه شده است. از سوی دیگر، بخش‌های سفرنامه‌ای اثر، تصویری زنده از شمال ایران، راه‌های شوسه‌ی تازه‌ساز، بندر انزلی، رشت، قزوین و تهرانِ آن دوره نشان می‌دهد؛ از گمرک‌های تحت اداره‌ی بلژیکی‌ها و کاروان‌های شتر تا قهوه‌خانه‌ها، درویش‌های دوره‌گرد، بازارها و خانه‌های اندرونی. یادداشت ناشر و مقدمه‌ی سعید نفیسی نیز به خواننده کمک کرده است جایگاه این متن را در میان منابع تاریخ معاصر ایران و سفرنامه‌های خارجی تشخیص دهد و در برابر جانبداری نویسنده، نگاه انتقادی خود را حفظ کند. برای کسانی که به دنبال بازخوانی واقعه‌ی توپ بستن مجلس و ساختار قدرت در دوره‌ی محمدعلی‌شاه از خلال یک متن معاصر با آن حوادث هستند، این کتاب منبعی پرجزئیات و قابل رجوع است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

حکومت تزار و محمدعلی میرزا به پژوهشگران و دانشجویان تاریخ ایران، به‌ویژه علاقه‌مندان به دوره‌ی قاجار و انقلاب مشروطه، پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که به سفرنامه‌های خارجی درباره‌ی ایران، تاریخ روابط ایران و روسیه، و مطالعه‌ی نگاه ناظران روس به جامعه و سیاست ایران علاقه دارند، می‌تواند سود برساند. برای خوانندگان عمومی که به دنبال شناخت فضای تهران، گیلان و راه‌های شمال در دوره‌ی قاجار هستند نیز این کتاب انتخاب مناسبی است.