کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) نوشته‌ی میترا بیغمی پژوهشی است که به بررسی انواع آرایه‌ها و شگردهای فرمالیستی در شاهنامه می‌پردازد. نویسنده در این جلد با رجوع مستقیم به ابیات فردوسی، نمونه‌های متعدد تشبیه، استعاره، مجاز، کنایه، تضاد، تشخیص و هنجارگریزی معنایی و آوایی را گردآوری و دسته‌بندی کرده است. انتشارات گیوا آن را منتشر کرده است و متن کتاب سرشار از استناد دقیق به جلدها و شماره‌ی ابیات شاهنامه است. این اثر برای مخاطبانی نوشته شده که می‌خواهند شاهنامه را نه‌فقط به‌عنوان متن حماسی، بلکه به‌عنوان متنی سرشار از تکنیک‌های فرمالیستی بخوانند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) با تمرکز بر فصل «شاخصه‌های فرمالیستی در شاهنامه» به‌سراغ لایه‌های زبانی و تصویری شاهنامه رفته است. میترا بیغمی در این کتاب با تکیه‌بر متن فردوسی، آرایه‌ها را نه به‌صورت تعریفی کلی، بلکه در بستر ابیات مشخص دنبال کرده است تا نشان دهد چگونه ساختار زبان، موسیقی و تصویر در شکل‌گیری جهان حماسی نقش دارد. در کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) ابتدا مفهوم هنجارگریزی معنایی معرفی شده و سپس تشبیه، استعاره، تشخیص، پارادوکس، تضاد، مجاز، کنایه، مراعات نظیر، ایهام، حس‌آمیزی، اغراق، اسطوره، استفهام انکاری، ضرب‌المثل، حسن تعلیل و نماد ذیل این عنوان قرار گرفته است. نویسنده برای هر آرایه، ده‌ها شاهد از بخش‌های اساطیری و پهلوانی و تاریخی شاهنامه می‌آورد؛ از داستان کیومرث و ضحاک و منوچهر تا پادشاهی نوذر، گرشاسپ، کیقباد، کیکاوس، سهراب، سیاوش، رزم یازده رخ، گشتاسپ و کتایون، رستم و اسفندیار، اسکندر، اشکانیان، خسروپرویز و یزدگرد. ساختار کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) بر پایه‌ی دسته‌بندی دقیق مثال‌هاست: برای نمونه، تشبیه‌ها به انواعی چون مرسل، مفصل، بلیغ، مرکب و تفضیلی تقسیم شده‌اند و در کنار هر بیت، نوع تشبیه و نقش آن در تصویرسازی یا فضاسازی جنگ، عشق، سوگ یا ستایش توضیح داده شده است. در بخش استعاره و مجاز نیز، نویسنده با اشاره به ترکیب‌هایی مانند «پیل مست»، «نهنگ بلا»، «شاه جهان» یا «آب چشم» نشان داده است که چگونه فردوسی با جابه‌جایی روابط عادی زبان، به هنجارگریزی و برجسته‌سازی سخن دست یافته است. در ادامه‌ی کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) فصل‌های مفصلی به تضاد و موسیقی معنوی اختصاص یافته که در آن‌ها تقابل‌هایی مانند بد/نیک، شب/روز، بزم/رزم، آب/آتش، پیر/جوان، کهان/مهان و فراز/نشیب در ده‌ها بیت دنبال شده است. نویسنده این تقابل‌ها را نه‌تنها به‌عنوان آرایه، بلکه به‌عنوان سازوکار شکل‌دادن به جهان‌بینی شاهنامه تحلیل کرده است. در بخش تشخیص و کنایه نیز، نمونه‌هایی چون «شب بر دشت لشکر کشید»، «کمر بستن»، «میان‌بندگی» و «درگه گرد پای کردن» بررسی شده تا نشان داده شود چگونه جان‌بخشی و کنایه‌پردازی، روایت حماسی را زنده و چندلایه کرده است.

خلاصه کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) بر محور این ایده شکل گرفته که زیبایی و ماندگاری شاهنامه بیش از هرچیز در شیوه‌ی بیان و ساختار زبانی آن نهفته است. نویسنده با گردآوری و طبقه‌بندی گسترده‌ی آرایه‌ها، نشان داده است که فردوسی چگونه با تشبیه‌های پی‌درپی به شیر، پلنگ، نهنگ، کوه، دریا و ماه، شخصیت‌ها و صحنه‌های نبرد را مجسم کرده و با استعاره‌هایی چون «پیل مست»، «نهنگ بلا»، «شاه جهان» یا «آب چشم» به زبان بُعدی نمادین داده است. در کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) تضادهای معنایی، مجازهای مبتنی‌بر جزء و کل، کنایه‌های رفتاری مانند «کمر بستن» و «میان‌بندگی»، و تشخیص‌هایی که شب، سپیده، کوس و تیغ را جاندار می‌کنند، به‌عنوان نمودهای هنجارگریزی بررسی شده‌اند. هدف اصلی، نشان‌دادن این نکته است که شاهنامه فقط روایت رخدادها نیست، بلکه شبکه‌ای از شگردهای فرمالیستی است که معنا، عاطفه و جهان‌بینی حماسی را می‌سازد.

چرا باید کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) را بخوانیم؟

به خواندن شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) می‌توان به‌عنوان فرصتی برای دیدن شاهنامه از زاویه‌ی زبان و فرم نگاه کرد. این کتاب با انبوه مثال‌های دقیق، کمک می‌کند آرایه‌ها در حد تعریف نمانند و در متن زنده‌ی فردوسی دیده شوند و پیوند میان زیبایی‌شناسی حماسه و هنجارگریزی زبانی روشن شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد دوم) به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، علاقه‌مندان شاهنامه، مدرسان آرایه‌های ادبی و کسانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند فرمالیسم را در متن کلاسیک فارسی به‌طور عینی دنبال کنند و نمونه‌های مستند برای تحلیل‌های خود در اختیار داشته باشند.

بخشی از کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

«هنجارگریزی معنایی تشبیه، استعاره، تشخیص، پارادوکس، تضاد، مجاز، کنایه، مراعات نظیر و انواع ایهام، حس‌آمیزی، اغراق و مبالغه، اسطوره، استفهام انکاری، ضرب‌المثل، قلب، حسن تعلیل، نماد و... را در دسته هنجارگریزی معنایی قرار می‌دهند. تشبیه آغاز کتاب خرد چشم جانست چون بنگری تو بی چشم شادان جهان نسپری (ج ۱، ۲۶: ۵۶) تشبیه خرد به چشم جان و خرد به چشم شادان نخست آفرینش خرد را شناس نگهبان جانست و آن سه پاس (ج ۱، ۲۷: ۵۷) تشبیه خرد به نگهبان جان چو دیدار یابی به شاخ سخن بدانی که دانش نیاید به من (ج ۱، ۳۴: ۵۷) شاخ سخن: اضافه تشبیهی سرش راست بر شد چو سرو بلند به گفتار خوب و خرد کار بند (ج ۱، ۶۱: ۵۹) تشبیه به چندین فروغ و به چندین چراغ بیاراسته چون به نوروز باغ (ج ۱، ۷۶: ۶۰) تشبیه ستاره به فروغ و چراغ و ستارگان را تزیین باغ در نوروز مانند کرده است. ایا آنکه تو آفتابی همی چه بودت که بر من نتابی همی (ج ۱، ۷۹: ۶۱) تشبیه به آفتاب پدید آید آنگاه باریک و زرد چو پشت کسی کو غم عشق خورد (ج ۱، ۸۲: ۶۱) تشبیه ماه سی روزه به پشت آدم عاشق زار و نزار حکیم این جهان را چو دریا نهاد برانگیخته موج ازو تند باد (ج ۱، ۱۰۱: ۶۲) تشبیه یکی پهن کشتی بسان عروس بیاراسته همچو چشم خروس (ج ۱، ۱۰۳: ۶۲) تشبیه سخن هر چه گویم همه گفته‌اند بر باغ دانش همه رفته‌اند (ج ۱، ۱۱۹: ۶۳) اضافه تشبیهی چو خورشید بر چرخ بنمود تاج زمین شد به کردار تابنده عاج (ج ۱، ۱۷۹: ۶۸) تشبیه مرکب»