کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) نوشته میترا بیغمی و پژوهشی است که به بررسی انواع آرایه‌ها و شگردهای فرمالیستی در شاهنامه‌ی ابوالقاسم فردوسی می‌پردازد. نویسنده با رجوع مستقیم به ابیات مکتوب فردوسی، نمونه‌های متعدد تشبیه، استعاره، مجاز، کنایه، تضاد، تشخیص و هنجارگریزی معنایی و آوایی را گردآوری و دسته‌بندی کرده است. انتشارات گیوا اثر حاضر را منتشر کرده است. این کتاب سرشار از استناد دقیق به جلدها و شماره‌ی ابیات شاهنامه است. اگر می‌خواهید شاهنامه را نه‌فقط به‌عنوان متن حماسی، بلکه به‌عنوان متنی سرشار از تکنیک‌های فرمالیستی بخوانید، این کتاب برای شما سودمند است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) به‌سراغ لایه‌های زبانی و تصویری شاهنامه رفته است. میترا بیغمی در این کتاب با تکیه‌ بر اثر سترگ ابوالقاسم فردوسی، آرایه‌ها را در بستر ابیات مشخص دنبال کرده است تا نشان دهد چگونه ساختار زبان، موسیقی و تصویر در شکل‌گیری جهان حماسی نقش دارند. نویسنده ابتدا مفهوم هنجارگریزی معنایی را معرفی کرده و سپس تشبیه، استعاره، تشخیص، پارادوکس، تضاد، مجاز، کنایه، مراعات نظیر، ایهام، حس‌آمیزی، اغراق، اسطوره، استفهام انکاری، ضرب‌المثل، حسن تعلیل و نماد را. او برای هر آرایه، ده‌ها شاهد از بخش‌های اساطیری و پهلوانی و تاریخی شاهنامه می‌آورد؛ از داستان کیومرث و ضحاک و منوچهر تا پادشاهی نوذر، گرشاسپ، کیقباد، کیکاوس، سهراب، سیاوش، رزم یازده رخ، گشتاسپ و کتایون، رستم و اسفندیار، اسکندر، اشکانیان، خسروپرویز و یزدگرد.

کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) بر پایه‌ی دسته‌بندی دقیق مثال‌ها نوشته شده است؛ برای نمونه تشبیه‌ها به انواعی چون مرسل، مفصل، بلیغ، مرکب و تفضیلی تقسیم شده‌اند و در کنار هر بیت، نوع تشبیه و نقش آن در تصویرسازی یا فضاسازی جنگ، عشق، سوگ یا ستایش توضیح داده شده است. نویسنده در بخش استعاره و مجاز نیز با اشاره به ترکیب‌هایی مانند «پیل مست»، «نهنگ بلا»، «شاه جهان» یا «آب چشم» نشان داده است که چگونه فردوسی با جابه‌جایی روابط عادی زبان، به هنجارگریزی و برجسته‌سازی سخن دست یافته است.

شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) فصل‌های مفصلی را به تضاد و موسیقی معنوی اختصاص داده است که در آن‌ها تقابل‌هایی مانند بد/نیک، شب/روز، بزم/رزم، آب/آتش، پیر/جوان، کهان/مهان و فراز/نشیب در ده‌ها بیت دنبال شده است. نویسنده این تقابل‌ها را نه‌تنها به‌عنوان آرایه، بلکه به‌عنوان سازوکار شکل‌دادن به جهان‌بینی شاهنامه‌ی فردوسی تحلیل کرده است. در بخش تشخیص و کنایه نیز نمونه‌هایی چون «شب بر دشت لشکر کشید»، «کمربستن»، «میان‌بندگی» و «درگه گرد پای کردن» بررسی شده است تا نشان داده شود چگونه جان‌بخشی و کنایه‌پردازیْ روایت حماسی را زنده و چندلایه کرده است.

اثر حاضر فصل پنجم و نتیجه‌گیری مجموعه‌ی دو جلدی «شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم» را در بر گرفته است.

خلاصه کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

زیبایی و ماندگاری شاهنامه بیش از هر چیز در شیوه‌ی بیان و ساختار زبانی آن نهفته است. میترا بیغمی با گردآوری و طبقه‌بندی آرایه‌ها نشان داده است که فردوسی چگونه با تشبیه‌های پی‌درپی به شیر، پلنگ، نهنگ، کوه، دریا و ماه، شخصیت‌ها و صحنه‌های نبرد را مجسم کرده و با استعاره‌هایی چون «پیل مست»، «نهنگ بلا»، «شاه جهان» یا «آب چشم» به زبان بُعدی نمادین داده است. در کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) تضادهای معنایی، مجازهای مبتنی‌بر جزء و کل، کنایه‌های رفتاری مانند «کمربستن» و «میان‌بندگی» و تشخیص‌هایی که شب، سپیده و تیغ را جاندار می‌کنند، به‌عنوان نمودهای هنجارگریزی بررسی شده‌اند. هدف نویسنده نشان‌دادن این نکته بوده است که شاهنامه شبکه‌ای از شگردهای فرمالیستی است که معنا، عاطفه و جهان‌بینی حماسی را می‌سازد.

چرا باید کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) را بخوانیم؟

کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) فرصتی برای دیدن شاهنامه از زاویه‌ی زبان و فرم است. این کتاب با انبوه مثال‌های دقیق کمک می‌کند آرایه‌ها در حد تعریف نمانند و در متن زنده‌ی فردوسی دیده شوند و پیوند میان زیبایی‌شناسی حماسه و هنجارگریزی زبانی روشن شود.

خواندن کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، علاقه‌مندان به شاهنامه، مدرسان آرایه‌های ادبی و کسانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند فرمالیسم را در متن کلاسیک فارسی به‌طور عینی دنبال کنند و نمونه‌های مستندی را برای تحلیل‌های خود در اختیار داشته باشند.

بخشی از کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد دوم)

«مراعات نظیر

آغاز کتاب

سه‌پاس‌توچشم‌است‌وگوش‌وزبان

کزین سه رسد نیک و بد بی گمان

(ج ۱، ۲۸: ۵۷)

مراعات نظیر یا تناسب

چودریاوچون‌کوه‌وچون‌دشت‌وراغ

زمین شد به کردار روشن چراغ

(ج ۱، ۴۷: ۵۸)

مراعات نظیر

چو خواهی که یابی ز هر بد رها

سر اندر نیار به دام بلا

(ج ۱، ۷۰: ۶۰)

تناسب

حکیم این جهان را چو دریا نهاد

برانگیخته موج ازو تند باد

(ج ۱، ۱۰۱: ۶۲)

تناسب

خردمند کز دور دریا بدید

کرانه نه پیدا و بن ناپدید

(ج ۱، ۱۰۵: ۶۲)»