کتاب امویان

کتاب امویان (The first dynasty of Islam: The Umayyad caliphate) نوشته جرالد هاوتینگ و ترجمه عیسی عبدی و ارائه‌دهنده‌ی تصویری فشرده و تحلیلی از شکل‌گیری، گسترش و سقوط نخستین سلسله‌ی حکومتگر در تاریخ اسلام است. نویسنده در کنار شرح فتوحات، جنگ‌های داخلی، مسئله‌ی خلافت و جایگاه مخالفان اموی به موضوع‌هایی مثل اسلامی‌شدن، عربی‌سازی و چگونگی شکل‌گیری روایت‌های تاریخی هم پرداخته است. این کتاب از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب امویان اثر جرالد هاوتینگ

کتاب امویان، نوشته‌ی جرالد هاوتینگ، دوره‌ای را بررسی می‌کند که از خلافت معاویه آغاز می‌شود و با برآمدن عباسیان پایان می‌یابد؛ دوره‌ای که بخشی تعیین‌کننده از تاریخ اسلام را در بر گرفته است. نویسنده از آغاز نشان می‌دهد که بحث او صرفاً درباره‌ی نام خلفا و ترتیب جنگ‌ها نیست. او می‌کوشد توضیح دهد چرا این دوره برای فهم دگرگونی‌های دینی، سیاسی و اجتماعی اهمیت دارد و چگونه بسیاری از مفاهیمی که بعدتر در جهان اسلام تثبیت شدند، در همین بستر شکل گرفتند. مسئله‌ی خلافت، نسبت دین و قدرت، جایگاه امویان در حافظه‌ی تاریخی مسلمانان و نقش عراق و شام در تحولات آن زمان، محورهای اصلی کتاب حاضرند.

این کتاب علاوه‌بر روایت رخدادها به چند گره مهم هم پرداخته است؛ فرایند اسلامی‌شدن سرزمین‌های فتح‌شده، عربی‌سازی دستگاه اداری و فرهنگی، شکل‌گیری جریان‌هایی مانند تشیع و خوارج و نیز تصویری که منابع اسلامی از امویان ساخته‌اند. بخشی از ارزش کتاب امویان اثر جرالد هاوتینگ در این است که نویسنده فقط گزارش‌های مشهور را تکرار نمی‌کند؛ بلکه درباره‌ی خودِ منابع هم مسئله طرح می‌کند؛ مثلاً نشان می‌دهد که چرا بسیاری از روایت‌های موجود در فضایی ضد اموی شکل گرفته‌اند و چگونه همین مسئله بر برداشت امروز ما اثر گذاشته است.

فصل‌های آغازین کتاب امویان در باب اهمیت تاریخی امویان، فتنه‌ی نخست، به خلافت رسیدن معاویه و زمینه‌های سیاسی و قبیله‌ای است و سپس بحث به سازمان حکومت، امیران، قبایل و سازوکار اداره‌ی قلمرو گسترده‌ی اموی می‌رسد. به این ترتیب کتاب حاضر هم برای شناخت خط سیر وقایع سودمند است و هم برای فهم این نکته که تاریخ امویان فقط تاریخ یک دودمان نیست؛ تاریخ کشمکش بر سر مشروعیت، هویت و شکل حکومت در جهان اسلام است. عنوان فرعی این اثر عبارت است از: نخستین دودمان حکومتگر در اسلام (۶۶۱ - ۷۵۰ م.).

خلاصه کتاب امویان

کتاب روند برآمدن نخستین دودمان خلافت در اسلام را از دل بحران‌های پس از قتل عثمان و جنگ‌های داخلی دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چگونه معاویه توانست از دل آن آشوب‌ها به قدرت برسد. نویسنده مسیر حکومت امویان را در پیوند با فتوحات، اداره‌ی ایالت‌ها، مناسبات قبیله‌ای، جایگاه موالی، گسترش اسلام و رواج زبان عربی بررسی می‌کند. بخش مهمی از کتاب به این پرسش اختصاص دارد که چرا امویان در بسیاری از روایت‌های تاریخی چهره‌ای منفی یافته‌اند و این تصویر تا چه اندازه محصول شیوه‌ی انتقال اخبار و تدوین منابع است. این کتاب هم تاریخ سیاسی امویان را روایت می‌کند و هم نگاهی انتقادی به روایت‌های مربوط به آنان دارد.

چرا باید کتاب امویان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب امویان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان خلافت اموی، جنگ‌های داخلی و شکل‌گیری نظم سیاسی تازه در جهان اسلام را روشن می‌کند.
• نویسنده مسئله‌ی اسلامی‌شدن و عربی‌سازی را در متن تحولات تاریخی بررسی کرده است.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند جایگاه جریان‌هایی مانند تشیع و خوارج را در بستر دوره‌ی اموی بهتر درک کند.
• این اثر نشان می‌دهد که منابع تاریخی چگونه ساخته شده‌اند و چرا تصویر امویان در روایت‌های بعدی تا این اندازه محل مناقشه است.
• کتاب برای شناخت سازوکار حکومت، نقش قبایل، امیران و اداره‌ی سرزمین‌های فتح‌شده اطلاعات مشخصی به دست می‌دهد.

خواندن کتاب امویان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب امویان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ اسلام که می‌خواهند دوره‌ی خلافت اموی را فراتر از روایت‌های مشهور بشناسند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی مسئله‌ی خلافت، مشروعیت سیاسی و شکل‌گیری فرقه‌های آغازین اسلام مطالعه می‌کنند.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی نسبت فتوحات، عربی‌سازی و گسترش اسلام شناخت دقیق‌تری به دست آورند.
• کسانی که به بررسی انتقادی منابع تاریخی و تفاوت میان روایت و واقعیت تاریخی علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند از خلال یک دوره‌ی پرتنش، سازوکار قدرت و کشمکش‌های درون جامعه‌ی اسلامی را بهتر درک کنند.

درباره جرالد هاوتینگ

جرالد هاوتینگ (Gerald R. Hawting) متولد سال ۱۹۴۴ میلادی، تاریخ‌نگار و شرق‌شناس انگلیسی و استاد بازنشسته‌ی تاریخ خاورمیانه و خاور نزدیک در مرکز مطالعات شرق‌شناسی و آفریقای دانشگاه لندن (SOAS) است که تحصیلات دکتری خود را در سال ۱۹۷۸ زیر نظر برنارد لویس و جان وزبرو به پایان رساند. حوزه‌های مطالعاتی و پژوهشی او بر مطالعات قرآنی و اسلامی، رشد اسلام در خاورمیانه، شرح زندگی پیامبر اسلام، تاریخ پیش از مدرن اسلام و خاورمیانه، دوره‌ی خلافت امویان و مذهب اباضیه متمرکز بوده است.

این نویسنده به‌عنوان یکی از نمایندگان مکتب تجدیدنظرطلب در مطالعات اسلامی، برخلاف روایات سنتی که شکل‌گیری اسلام را در یک محیط بت‌پرستی می‌دانند، معتقد است که اسلام بر پایه‌ی تضاد و درگیری میان انواع مختلفی از یکتاپرستان شکل گرفته است که یکدیگر را به ناتوانی در پایبندی به توحید کامل و بت‌پرستی متهم می‌کردند. از میان نوشته‌ها، کتاب‌ها و مقالات متعدد این نویسنده می‌توان به کتاب‌های زیر اشاره کرد:

"John Wansbrough, Islam, and monotheism" (چاپ‌شده در کتاب جنجالی در جست‌وجوی محمد تاریخی اثر ابن وارق)،

"The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD 661-750"،

،"The Idea of Idolatry and the Emergence of Islam: From Polemic to History"،

"The Development of Islamic Ritual" (که در آن به بررسی ارکان و آیین‌های عبادی نظیر نماز و روزه پرداخته شده است).

کتاب امویان (The first dynasty of Islam: The Umayyad caliphate) نیز نوشته‌ی جرالد هاوتینگ است.

بخشی از کتاب امویان

«جنگ سوم داخلی که مانند دو جنگ داخلی نخستین، فتنه نامیده می‌شود، احتمالاً آن‌گونه که آورده‌اند، به دنبال شورش سال ۷۴۴ م. بر ضد ولید دوم جانشین هشام، درگرفت. هنگامی که مروان دوم بر ایالت‌های مرکزی امپراتوری در سال ۷۴۷ م. غلبه یافت، فتنه به پایان خود رسید. با این حال، به آسانی نمی‌توان محدودهٔ زمانی فتنهٔ سوم را به‌طور دقیق تعیین کرد، زیرا به فاصلهٔ اندکی پس از آن، جنبشی در خراسان آغاز شد که در عرض دو سال به‌طور قطعی، پایه‌های اقتدار امویان را سست کرد. اقتدار مروان دوم هرگز نتوانست در حد خلفای پیش از وی ظاهر شود. این دوره با اغتشاش سیاسی و نظامی پیچیده و هرج و مرج همراه بود. عرب‌های شام مانند جنگ دوم داخلی به فرقه‌های «شمالی» و «جنوبی» تقسیم شدند که هر کدام نامزدهای خود را حمایت می‌کردند. لذا بار دیگر، خاندان اموی دچار تفرقهٔ درونی شدند. نهضت‌های خوارج و شیعه از این موقعیت بهره جسته، به‌طور موقت بر بخش نسبتاً گسترده‌ای از سرزمین‌های اشغالی، مسلط گردیدند. بار دیگر در رقابت‌ورزی‌ها، مسائل دینی در تنازع قدرت وارد شد. ولی با وجود همانندی‌های صوری که این فتنه با فتنهٔ دوم داشت، روشن بود که این فتنه پیامد و عقبهٔ آن یکی نبود. از این جهت، مروان دوم با فراغت از آن، نتوانست آن‌گونه که معاویه و عبدالملک در سال‌های ۶۶۱ و ۶۹۲ م. هم‌گرایی و انسجام ایجاد کردند، حاکمیت خود را تثبیت نماید.»