کتاب تاریخ تشکیلات در اسلام

«تاریخ تشکیلات در اسلام» نوشته دکتر محمدرضا شهیدی پاک (-۱۳۳۲) است. تاریخ تشکیلات، بخش اصلی تاریخ اجتماعی و سیاسی و مهم‌ترین نشانه تغییرات اجتماعی و حیات اجتماعی و سیاسی و پیشرفت ملت‌هاست. ظهور اسلام، علاوه بر پیدایش دین جدید در جهان، باعث تغییرات اساسی و بنیادین در نظام اداری و نهادها و سازمان‌ها دولتی در عرصه جهانی است. دیوان‌سالاری و دولت در سرزمین‌های اسلامی، دارای اصالت بومی و با بنیان دینی اسلامی است. توصیه به تنظیم دولتی امور و اهمیت دولت مرکزی، با تأسیس نخستین دولت‌شهر در جزیرةالعرب آغاز شد که در پی آن، تا قرن نهم میلادی حدود ۱۵۰۰ شهر با ویژگی‌ها و براساس الگوی آن شهر دولتی که مرکز اولین دولت اسلامی بود، به‌وجود آمد. شکل کلاسیک دیوان‌سالاری اسلامی بیش از هزار سال در نقاط مختلف سرزمین‌های اسلامی تجربه شد. این تجربه موفق که مبتنی بر نهاد خلافت و امامت و سلطنت و در یک مورد بر اساس جمهوری بود، میراثی از تجارب دیوان‌سالاری در قرون وسطا در جهان است که موجب شگفتی برخی محققان اروپایی از جمله «فرانسیس بیکن انگلیسی» بوده است. در این پژوهش، بررسی تشکیلات از نخستین دولت اسلامی (دولت پیامبراکرم (ص)) آغاز شده و سپس به تبیین استمرار قدرت اسلامی و شکل‌گیری هسته‌های اولیه دیوان‌ها و نهادهای اداری در عصر راشدین و نیز گسترش دیوان‌ها در عصر اموی ـ با حفظ سیر تاریخی ـ پرداخته شده است. مهم‌ترین تشکیلات اسلامی مربوط به خلافت‌های بزرگ امویان اندلس، فاطمیان قاهره و عباسیان بغداد است. در این کتاب ابتدا نهادهای اصلی دولت (دارالخلافه) در عصر بزرگ‌ترین خلافت اسلامی ـ یعنی عباسیان ـ و دولت‌های وابسته به آنها مانند سامانیان، آل بویه، غزنویان و سلجوقیان بررسی شده، سپس نهادهای اداری دولت‌های بزرگ پس از خلافت عباسی، مانند ایلخانان، ممالیک مصر، خلافت عثمانی و سلطنت صفویان ـ که به‌طور رقابتی، نهادهای اداری سنتی را با تحولات جدیدی تأسیس کردند ـ معرفی شده است. در ضمن به تشکیلات برخی از دولت‌های کوچک که هم‌عصر دولت‌های بزرگ بوده‌اند نیز اشاره شده است.