کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری»

کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری» (Monuments and Identities in the Caucasus) نوشته اتین کوپو و ایگور درفمن لازارف، اثری پژوهشی درباره‌ی ریشه‌های ناسیونالیسم افراطی در جمهوری آذربایجان و نقش سیاست‌های شوروی، به‌ویژه استالین، در شکل‌گیری این جریان است. کتاب به بررسی ابعاد تاریخی، فرهنگی و سیاسی ناسیونالیسم «ترکی - آذری» می‌پردازد و تلاش می‌کند با تکیه‌ بر اسناد و تحلیل‌های تاریخی، روندهای شکل‌گیری هویت قومی و سیاست‌های نژادپرستانه را در منطقه‌ی قفقاز و به‌ویژه آذربایجان شوروی و پساشوروی واکاوی کند. انتشارات شیرازه کتاب ما این کتاب را با ترجمه کاوه بیات منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری»

کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری»، اثری تحلیلی و تاریخی است که به بررسی زمینه‌های شکل‌گیری و گسترش ناسیونالیسم افراطی در جمهوری آذربایجان می‌پردازد. اتین کوپو و ایگور درفمن لازارف با رویکردی انتقادی، نقش سیاست‌های شوروی و به‌ویژه استالین را در مهندسی هویت‌های قومی و ملی در قفقاز جنوبی بررسی کرده‌اند. ساختار کتاب بر پایه‌ی دو مقاله‌ی اصلی است که هر کدام به یکی از ابعاد این موضوع می‌پردازند: یکی به میراث استالین و سیاست‌های ملیت‌ها در شوروی و دیگری به ریشه‌های ناسیونالیسم «ترکی - آذری» و پیوند آن با جریان‌های فکری و سیاسی ترکیه و قفقاز.

اتین کوپو و ایگور درفمن لازارف همچنین به موضوعاتی چون جعل تاریخ، پاک‌سازی فرهنگی، تخریب میراث ارمنی‌ها، و نقش معاهدات سیاسی در تعیین مرزها و هویت‌های ملی نیز می‌پردازند. نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری» بخشی از مجموعه‌ای درباره‌ی قفقاز و آسیای میانه است و با استناد به اسناد تاریخی، روایت‌های محلی و تحلیل‌های تطبیقی، تصویری چندلایه از تحولات هویتی و سیاسی منطقه ارائه می‌دهد.

خلاصه کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری»

کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری»، در دو بخش اصلی به تحلیل ریشه‌ها و پیامدهای ناسیونالیسم افراطی در جمهوری آذربایجان می‌پردازد:

بخش نخست، نوشته‌ی ایگور درفمن لازارف، با تمرکز بر سیاست‌های شوروی و استالین، نشان می‌دهد که چگونه مفهوم ملیت و هویت قومی در چارچوب ایدئولوژی شوروی بازتعریف شد و به ابزاری برای کنترل و مهندسی اجتماعی تبدیل گردید. لازارف با بررسی معاهده‌های سیاسی، به‌ویژه معاهده‌ی ۱۹۲۱ مسکو، و سیاست‌های جمعیتی و فرهنگی شوروی، توضیح می‌دهد که چگونه هویت آذربایجانی به‌ عنوان یک ملت جدید ساخته شد و این فرایند با حذف و انکار میراث ارمنی‌ها و دیگر اقوام همراه بود. او به نقش استالین در تثبیت مرزها، ایجاد مناطق خودمختار مانند نخجوان و سیاست‌های پاک‌سازی فرهنگی و قومی اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که این سیاست‌ها زمینه‌ساز افراط‌گرایی و دشمنی‌های قومی در دوره‌های بعدی شد. 

در بخش دوم، اتین کوپو به بررسی ریشه‌های فکری و تاریخی ناسیونالیسم «ترکی - آذری» می‌پردازد. او با مرور تحولات فکری روشنفکران ترک‌زبان در امپراتوری روسیه و پیوندهای آنان با جریان‌های ترک‌گرای ترکیه، نشان می‌دهد که ناسیونالیسم آذربایجانی نه‌تنها محصول سیاست‌های شوروی، بلکه نتیجه‌ی تعاملات پیچیده‌ی میان نخبگان قفقاز، ترکیه و اروپا بوده است. کوپو به نقش شخصیت‌هایی چون علی حسین‌زاده، احمد آقااوغلو و محمدامین رسول‌زاده اشاره می‌کند و روند شکل‌گیری ایدئولوژی پان‌ترکیسم و پیوند آن با سیاست‌های دولت‌های منطقه را تحلیل می‌کند. او همچنین به تأثیر کنگره‌های علمی، نظریه‌های تاریخی ساختگی و رسانه‌های افراطی در تقویت هویت «ترکی - آذری» و دشمنی با ارمنی‌ها و ایرانی‌ها می‌پردازد. 

در مجموع، کتاب با ارائه‌ی شواهد تاریخی و تحلیل‌های انتقادی، نشان می‌دهد که ناسیونالیسم افراطی در آذربایجان ریشه در سیاست‌های مهندسی هویت شوروی و همچنین تعاملات فکری و سیاسی با ترکیه دارد و این روندها تا امروز بر مناسبات قومی و ژئوپولیتیک منطقه تأثیرگذار بوده‌اند.

چرا باید کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری» را بخوانیم؟

ویژگی شاخص کتاب، تمرکز بر نقش سیاست‌های شوروی و استالین در شکل‌گیری هویت‌های قومی و افراط‌گرایی ناسیونالیستی است؛ موضوعی که در بسیاری از منابع فارسی کمتر به‌ صورت عمیق بررسی شده است. نویسندگان با بهره‌گیری از اسناد تاریخی، روایت‌های محلی و تحلیل‌های تطبیقی، تصویری چندوجهی از تحولات هویتی و سیاسی منطقه ارائه داده‌اند. کتاب همچنین به موضوعاتی چون جعل تاریخ، پاکسازی فرهنگی، و نقش معاهدات سیاسی در تعیین مرزها و هویت‌های ملی می‌پردازد.

خواندن کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری» را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران تاریخ معاصر، دانشجویان علوم سیاسی و مطالعات منطقه‌ای، علاقه‌مندان به مسائل قومی و هویتی، و کسانی که در پی شناخت ریشه‌های مناقشات قفقاز و آسیای میانه هستند، پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب نژادپرستی و افراط گرایی؛ میراث استالین برای ناسیونالیسم «ترکی - آذری»

«نظریه‌ای که بر اساس آن آذربایجان کنونی و اکثریت ترک‌زبان مسلمانش وراث مستقیم آلبانیای قفقاز می‌باشند، بدون هیچ‌گونه پیوندی با گذشتۀ ارمنی آن سرزمین یا همسایۀ امروزی‌اش، ارمنستان، در دورۀ شوروی و در وضعیت خاص اجتماعی-فرهنگیِ حیات فرهنگی شوروی شرح و بسط یافت. بخشی از این افسانه‌سازی زیر نظر مقامات شوروی هدایت شد و بخشی از آن نیز حاصل غیرقابل پیش‌بینیِ فضای فکری شوروی است. شرح و بسط ایدئولوژیکی که به برساختۀ "آلبانیایی" منجر شد، بیشتر از سی سال آخر نظام شوروی و دهه‌های بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نشان داشت.

بررسی خود را باید از سال‌های بنیان اتحاد جماهیر شوروی و با تأکید بر دو پی‌آمد خاص حاصل از نابودی زندگانی همبسته داوطلبانه از همان بدو کار آغاز کنیم؛ از همان لحظه‌ای که در کنار ناپیدا شدن مذهب نهادینه شده، احزاب سیاسی، سازمان‌های مبین قشربندی اجتماعی، انجمن‌های صنفی، بنگاه‌های اقتصادی، گروه‌ها و مجامع مرتبط با مذهب و مکاتب مختلف فلسفی سرکوب شدند؛ فضاهایی که می‌توانست برای شهروند شوروی زمینۀ یک همبستگی مستقل را فراهم کند، به نحوی اساسی کاهش یافت. در نتیجه اکثر عرصه‌هایی که در آن‌ها تنوع خاستگاه‌ها روزگاری می‌شد که جنبه‌ای نسبی پیدا کند یا حتی به حاشیه رانده شود، از میان رفتند. فضای خصوصی شهروندان که در گذشته می‌توانست به برخوردهای مستقل و تبادلات صادقانه میان مردمانی با اعتقادات متنوع میدان دهد، اینک جنبۀ فوق‌العاده محدودی یافتند؛ برای بسیاری حوزۀ محدود خانواده، بستگان و دوستان نزدیک به تنها گونۀ محدود همراهی، شناسایی اجتماعی و همبستگی فروکاسته شد.»