کتاب وزیرکشی از بزرگمهر تا به امروز

«وزیرکشی از بزرگمهر تا به امروز» تألیف جعفر مهدی‌نیا (-۱۳۰۸)، در جلد اول به پدیده وزیرکشی از بزرگمهر تا دوران قاجاریه می‌پردازد. این کتاب همان‌گونه که از نامش پیدا است تاریخ وزیرکشی در ایران را بازگو کرده‌است. از دیرباز به دلیل حکومت مطلقه و حاکمان خودکامه در ایران، سرانجام وزیران لایق این سرزمین، اگر نه همیشه، در بیشتر دوره‌ها این بود که به دست حاکمان یا عوامل آنها و کوردلان تشنه قدرتی که اصلاحات و تدابیر و محبوبیت وزرای کاردان را به ضرر ادامه،سلطه خود می‌دیدند، از میان برداشته‌شوند. بزرگمهر وزیر پرآوازه انوشیروان ساسانی اولین قربانی این سیاست شوم و آخرین آنها در این کتاب میرزا تقی‌خان امیرکبیر است. در بخش اول کتاب در توصیف بزرگمهر چنین آمده است: بزرگمهر در دورانی می‌زیست که استبداد مذهبی خاندان ساسانی پس از سرکوب جنبش «مزدکیان» در اوج خود بود و در اثر لیاقت شخصی خسرو اول امور کشور نظمی داشت. خسرو به علوم یونانی و سریانی ذی‌علاقه بود و فلاسفه‌ی مکتب آتن را پس از بسته شدن این مکتب به امر «یوستی نیانوس» با احترام پذیرفت و در دربارش مبلّغین نسطوری و یعقوبی و نئوفیزیت با مؤبدان زرتشتی بحث می‌کردند و در دورانش در گندیشاپور و ریشهر (ریواردشیر) و شیز و مدارس و کتابخانه‌ها دایر و گرم فعالیت بود. برخی از آثار ارسطو (به‌ویژه منطق) و فرفریوس و جالینوس نیز از راه سریانی یا یونانی به پهلوی برگردانده شده بود. شاه شخصا به انجام بحث‌های فلسفی و سر درآوردن از راز هستی ذی‌علاقه بود. شگفتی نیست که بزرگ‌فرمدار خسرو خود نیز اهل علم و فضل باشد.