کتاب فاسبیندر

کتاب فاسبیندر (زندگی و مرگ نابغه‌ای عصیانگر) نوشته‌ی کریستین براد تامسن روایتی مفصل از زندگی، کار و جهان فکری راینر ورنر فاسبیندر، فیلم‌ساز جنجالی آلمانی است که در مدت کوتاه زندگی‌اش ده‌ها فیلم، نمایش‌نامه و پروژه‌ی تلویزیونی خلق کرد. نویسنده که سال‌ها او را از نزدیک می‌شناخته، از نخستین دیدارشان در جشنواره‌ی برلین تا آخرین گفت‌وگو چند ساعت پیش از مرگ فاسبیندر، مسیری طولانی را دنبال کرده است؛ مسیری که در آن دوستی، فاصله، شیفتگی هنری و نگاه انتقادی درهم تنیده شده‌اند. مترجم کتاب علی عامری مهابادی است و نشر هنوز آن را منتشر کرده است. در این کتاب، زندگی شخصی فاسبیندر با تحلیل آثارش گره خورده است: از کودکی در آلمانِ ویرانِ پس از جنگ و خانه‌ای پر از پناهنده و روسپی، تا شکل‌گیری گروه‌های تئاتری، ورود به سینما، اعتیاد به کار، روابط عاطفی پرتنش، درگیری با محافل سیاسی و هنری و سرانجام مرگی زودرس. نویسنده با تکیه بر خاطرات شخصی، مصاحبه‌ها، پشت‌صحنه‌ها و گفت‌وگوهای طولانی با خود فاسبیندر، تصویری چندوجهی از او ترسیم کرده است؛ تصویری که هم‌زمان ستایش‌گر نبوغ و افشاگر تناقض‌ها و ویران‌گری‌های اوست. کتاب فاسبیندر برای کسانی که به سینما، زندگی هنرمندان، تاریخ فرهنگی آلمان و نسبت میان هنر، سیاست و روان انسان علاقه‌مند هستند، منبعی سرشار از روایت، تحلیل و جزئیات است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فاسبیندر

کتاب فاسبیندر زندگی و مرگ نابغه‌ای عصیانگر با تمرکز بر زندگی راینر ورنر فاسبیندر نوشته شده و کریستین براد تامسن آن را بر پایه‌ی تجربه‌ی مستقیم دوستی و همکاری با او شکل داده است. نویسنده از همان صفحات آغازین، موضع خود را روشن می‌کند: او عاشق کار فاسبیندر است، اما معتقد است عشق می‌تواند چشم را بازتر کند نه کور. از همین‌جا لحن کتاب مشخص می‌شود؛ نه یک ستایش‌نامه‌ی یک‌دست، بلکه تلاشی برای فهم انسانی که هم‌زمان مهربان و بی‌رحم، حساس و بی‌تفاوت، فداکار و خودخواه، دیکتاتور و مشتاق کار گروهی بود. ساختار کتاب بر محور چند خط اصلی پیش می‌رود: کودکی و خانواده‌ی ازهم‌گسیخته‌ی فاسبیندر در آلمانِ پس از جنگ، شکل‌گیری هویت دوگانه و «مرد مضاعف»، ورود او به تئاتر و تئاتر اکشن، پیوند با جنبش‌های رادیکال و تروریسم شهری، اعتیاد به کار و ساخت ده‌ها فیلم در مدت کوتاه، و روابط عاطفی و حرفه‌ای پر از خشونت، وابستگی و فروپاشی. در ادامه‌ی کتاب فاسبیندر زندگی و مرگ نابغه‌ای عصیانگر، تامسن به‌تدریج از روایت زندگی به تحلیل جهان هنری فاسبیندر می‌رسد: علاقه‌ی او به فروید و مارکس، شیفتگی‌اش به سینمای هالیوود و کارگردان‌هایی مثل رائول والش، داگلاس سیرک و هیچکاک، و تلاشش برای ساختن نوعی «هالیوود آلمانی» که هم جذاب و تماشاگرپسند باشد و هم سازوکارهای سرکوب و سوءاستفاده از احساسات را عریان کند. کتاب در فصل‌ها و بخش‌های متعددی پیش می‌رود که برخی از آن‌ها به مفاهیم محوری اختصاص دارند؛ مثل «مرد مضاعف»، «خانه‌ی پدری»، «خشونت و ترور»، «خشونت و هنر شهوانی»، «تبعید هنری»، «آینه‌ها و عروسک‌ها» و فصل‌هایی که به‌طور خاص به فیلم‌ها، بازیگران و گروه کاری او می‌پردازند. در هر بخش، زندگی خصوصی، خاطرات پشت‌صحنه، نقل‌قول‌های مستقیم از فاسبیندر و اطرافیانش و تحلیل مضمون‌ها و سبک بصری فیلم‌ها در هم تنیده شده است تا تصویری واحد از انسان و هنرش شکل بگیرد.

خلاصه کتاب فاسبیندر

هسته‌ی اصلی کتاب فاسبیندر زندگی و مرگ نابغه‌ای عصیانگر بر ایده‌ی «دوگانگی» و «تکثیر خود» استوار است؛ مفهومی که خود فاسبیندر در گفت‌وگویی درباره‌ی فیلم کرل، اقتباسش از ژان ژنه، به زبان می‌آورد: برای کامل شدن باید خود را دوگانه کرد. نویسنده این ایده را به سراسر زندگی و کار او تعمیم می‌دهد. از کودکی، فاسبیندر در فضایی چندپاره بزرگ می‌شود: خانواده‌ای گسترده و بی‌سلسله‌مراتب، پدری پزشک در محله‌ی روسپی‌ها، مادری که نقش قدرت را بر عهده می‌گیرد اما خود زخمی و ناتوان از عشق‌ورزی صریح است، و خانه‌ای پر از پناهنده و مستأجر که در آن مرز میان «خانواده» و «دیگران» مبهم است. این وضعیت، هم او را بی‌راهنما می‌گذارد و هم به گفته‌ی خودش خلاق‌تر می‌کند. کتاب نشان می‌دهد که چگونه این کودکی آشفته به هویتی دوگانه و گاه چندپاره منجر می‌شود: فاسبیندر هم‌زمان کودک و عاشق، قربانی و آزارگر، رهبر گروه و عامل فروپاشی آن است. او در تئاتر اکشن و بعد «ضد تئاتر» گروهی می‌سازد که قرار است جمعی خلاق و دموکراتیک باشد، اما فضای آن سرشار از دعوا، حسادت، دسیسه و خشونت است؛ فضایی که به‌نظر می‌رسد تنها جایی است که او می‌تواند کار کند. کتاب با جزئیات نشان می‌دهد که چگونه روابط عاطفی و کاری او با کارگر مهاجر مراکشی، آرمین مایر، گونتر کافمان و دیگران، بارها به خودکشی، اقدام به قتل، فروپاشی روانی و جدایی‌های خشن ختم می‌شود و در عین حال به سوخت اصلی فیلم‌هایی مثل ترس روح را می‌خورد، فاکس و دوستانش و فقط می‌خواهم دوستم بداری بدل می‌شود. تامسن در این کتاب، پیوند میان زندگی شخصی فاسبیندر و مضمون‌های تکرارشونده‌ی آثارش را دنبال می‌کند: سوءاستفاده از احساسات، تبدیل عشق به کالا و سلاح، وابستگی‌های آزارگرانه، نقش عقده‌ی اُدیپ و «اَبَرمن» فرویدی، و این ایده که انقلاب واقعی باید در زندگی روزمره و روابط انسانی رخ دهد نه روی پرده یا در مبارزه‌ی مسلحانه. فصل‌های مربوط به «خشونت و ترور» و «نسل سوم» نشان می‌دهند که چگونه تجربه‌ی نزدیک او با حلقه‌های رادیکال و تروریستی، نگاهش را به مرز باریک میان افراط‌گرایی چپ و راست شکل می‌دهد. در بخش‌های «تبعید هنری» و «آینه‌ها و عروسک‌ها» نیز کتاب به زبان بصری و سبک بازی در فیلم‌های او می‌پردازد: استفاده‌ی مکرر از آینه‌ها، مانکن‌ها و آدمک‌ها برای نشان دادن چندپارگی هویت، نقش‌بازی‌کردن دائمی شخصیت‌ها و فاصله‌گذاری با همذات‌پنداری ساده‌ی هالیوودی. در تمام این مسیر، اعتیاد فاسبیندر به کار، تولید حیرت‌انگیز ده‌ها فیلم و نمایش‌نامه در ۱۳ سال و در نهایت فرسودگی و مرگ زودهنگام او، همچون خطی تراژیک بر متن کتاب کشیده شده است.

چرا باید کتاب فاسبیندر را بخوانیم؟

کتاب فاسبیندر زندگی و مرگ نابغه‌ای عصیانگر فرصتی است برای دیدن از نزدیک این‌که یک هنرمند چگونه از دل کودکی آشفته، خانواده‌ای فروپاشیده و جامعه‌ای درگیر جنگ، شکست و ترور، جهانی سینمایی می‌سازد که در آن عشق، قدرت، خشونت و سیاست به هم گره خورده‌اند. این کتاب فقط روایت زندگی یک کارگردان نیست؛ مطالعه‌ای است بر شکل‌گیری هویت، نقش کودکی در روابط بزرگسالی، سازوکار وابستگی و سوءاستفاده از احساسات، و این‌که چگونه یک فرد می‌تواند هم قربانی ساختارها باشد و هم بازتولیدکننده‌ی آن‌ها. خواندن این اثر امکان می‌دهد پشت‌صحنه‌ی شکل‌گیری فیلم‌ها، گروه‌های تئاتری و پروژه‌های تلویزیونی فاسبیندر دیده شود و رابطه‌ی تنگاتنگ میان زندگی خصوصی و انتخاب‌های هنری او فهمیده شود. تحلیل‌های نویسنده از تأثیر فروید، مارکس، برشت، دوبلین و فیلم‌سازان هالیوودی بر کار فاسبیندر، در کنار روایت‌های زنده از جشنواره‌ها، کنفرانس‌های مطبوعاتی پرتنش، دعواهای گروهی، تهدیدهای مرگ و سانسور، تصویری عینی از نسبت هنر و قدرت در آلمان پس از جنگ ارائه می‌دهد. برای کسانی که به سینما، روان‌کاوی، تاریخ فرهنگی و رابطه‌ی میان زندگی و اثر هنری علاقه دارند، این کتاب می‌تواند هم منبع شناخت و هم میدان تأمل باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به کسانی که به سینما و تاریخ سینمای آلمان، زندگی و کارگردان‌محوری، روان‌کاوی و تأثیر کودکی بر خلاقیت هنری، رابطه‌ی هنر و سیاست، و مطالعه‌ی زندگی هنرمندان پرتنش و چندوجهی علاقه‌مند هستند، خواندن این کتاب پیشنهاد می‌شود. همچنین به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های سینما، مطالعات فرهنگی و مطالعات آلمان که به دنبال متنی سرشار از مثال، روایت و تحلیل درباره‌ی پیوند زندگی شخصی و اثر هنری‌اند، می‌توان این اثر را توصیه کرد.

بخشی از کتاب فاسبیندر

«فاسبیندر در ۱۰ ژوئن ۱۹۸۲، چند ساعت پیش از مرگ، این سخنان را در برابر دوربین فیلم‌برداری دیتر شیدور بر زبان آورد. او تازه داشت کار روی کِرِل را تمام می‌کرد. آنچه فاسبیندر دربارهٔ این فیلم، که بر اساس رمان کوتاهی از ژان ژُنه است، می‌گوید دربارهٔ بخش عمدهٔ آثارش صادق است: برای آن‌که انسان کاملی باشی، باید خودت را دوگانه کنی. این شانس نصیب کسانی می‌شود که به رستاخیز و زندگی جاوید اعتقاد دارند؛ اعتقادی که بی‌گمان فاسبیندر نداشت. برعکس، منظور او این بود که باید در «همین» زندگی خود را تکثیر کنیم. چند ساعت بعد او فوت کرد. شاید فاسبیندر واقعاً موفق شده بود خود را دوگانه کند. او از تناقضات درونی بی‌شمارش تحلیل رفته بود، اما کامل‌تر از آن‌هایی بود که می‌پندارند نیک‌بختی مترادف است با هستی موزون و عاری از تناقض. دوگانگی‌هایی که او دستخوش آن‌ها بود شاید عصبی بودند ولی او ظرفیت تکثیر خویش را هم داشت، ظرفیتی که به کمال منتهی شد. فاسبیندر در ۳۱ مهٔ ۱۹۴۵، سه هفته پس از ورود آمریکایی‌ها به باد وُریسهوفن، در این شهر به دنیا آمد. تجزیهٔ آلمان آغاز شده بود و فاسبیندر در برج جوزا (دوقلو) به دنیا آمد. آشنایان فاسبیندر معمولاً او را برحسب تناقضاتی توصیف می‌کنند که در بیشتر مردم ممکن نیست یک‌جا وجود داشته باشد. او مهربان و بی‌رحم بود، حساس و بی‌تفاوت، فداکار و خودخواه؛ او بی‌رحمانه مستبد بود و با این حال همیشه رؤیایش کار در گروه و جمع بود. او فربه، ژولیده و شلخته بود. با یک نیم‌تنهٔ چرمی این طرف و آن طرف گشت می‌زد و شبیه دائم‌الخمری در میخانهٔ سرِ نبش بود، اما وقتی با دوربین و بازیگران کار می‌کرد مانند رقصندهٔ باله باشکوه و پرطراوت می‌شد. قورباغهٔ زشت به شاهزاده‌ای جذاب بدل می‌شد، البته نه با بوسهٔ یک شاهزاده خانم بلکه با بوسهٔ دوربین فیلم‌برداری، دوربینی که فاسبیندر در یکی از فیلم‌های اولش آن را «روسپی مقدس» نامید.»