کتاب در تیررس حادثه

کتاب در تیررس حادثه (زندگی سیاسی قوام السلطنه) نوشته حمید شوکت، روایتی مفصل و مستند از زندگی و کارنامه‌ی یکی از بحث‌برانگیزترین رجال سیاسی ایران است و کوشیده تصویری چندسویه و مستند از این سیاستمدار مرموز ارائه کند. شوکت، با کمک اسناد آرشیوی وزارت خارجه‌ی ایران، انگلستان، آمریکا و آلمان، روزنامه‌ها، خاطرات و تحقیقات پیشین، زندگی احمد قوام را از کودکی در تهران قاجاری تا اوج قدرت در مقام نخست‌وزیر و نقش‌آفرینی‌اش در بزنگاه‌هایی چون مشروطه، بحران آذربایجان، مسئله‌ی نفت شمال و تیرماه ۱۳۳۱ دنبال کرده است. نشر اختران این زندگی‌نامه را منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در تیررس حادثه

کتاب در تیررس حادثه با تمرکز بر زندگی سیاسی قوام‌ السلطنه، در واقع روایتی گسترده از تاریخ ایران از اواخر دوره‌ی ناصری تا اوایل دهه‌ی ۱۳۳۰ ارائه کرده است. حمید شوکت، نویسنده‌ی این اثر، تلاش کرده با اتکا به اسناد و گزارش‌های دیپلماتیک، خاطرات رجال، روزنامه‌ها و تحقیقات جدید، تصویری پیچیده‌تر از این سیاستمدار بسازد. بر همین اساس، او در فصل‌های متعدد کتابش، مسیر زندگی قوام را از تبار خانوادگی و کودکی در تهران قاجاری تا نقش‌آفرینی‌اش در مشروطه و پس از آن دنبال می‌کند. کتاب از اوایل زندگی قوام در تهرانِ قحطی‌زده و وبازده‌ی ناصری می‌گوید و جایگاه خاندان آشتیانی و معتمدالسلطنه، پدر قوام، را در ساختار دیوانی توضیح می‌دهد. 

سپس از تربیت و صعود سیاسی او می‌گوید و به مأموریت آذربایجان، سقوط و تبعیدش، بازگشت به دربار، گرفتن لقب قوام‌ السلطنه و حضورش در آستانه‌ی انقلاب مشروطه می‌پردازد. سپس وارد دوره‌ی کشاکش مشروطه‌خواهان و مستبدان می‌شود و نقش قوام را در پشت‌صحنه‌ی دربار، در تنظیم فرمان مشروطیت و نظامنامه‌ی انتخابات و ارتباطش با علما و آزادی‌خواهان پی می‌گیرد. فصل‌های پایانی کتاب نیز در مورد حوادث دوران نخست‌وزیری و تنش‌های او با محمدرضا پهلوی است. شوکت در این بیوگرافی تلاش کرده از چهره‌ی قوام یا آنچنان که محمدرضاشاه به او لقب داده بود، حضرت اشرف، آشنایی‌زدایی کند و جایگاه حقیقی او را در سیاست ایران نشان دهد.

خلاصه کتاب در تیررس حادثه

در تیررس حادثه زندگی سیاسی قوام‌ السلطنه را در پیوند تنگاتنگ با تحولات بزرگ تاریخ معاصر ایران روایت کرده است. کتاب ابتدا به سراغ تصویرهای متناقض از قوام می‌رود: او برای عده‌ای سیاستمداری بی‌پروا و اهل تزویر بود که فقط هدف برایش مهم بود؛ و برای عده‌ای دیگر دولتمردی با درایت، میهن‌دوست و چیره‌دست در دیپلماسی بود که توانست در نبردی نابرابر با شوروی بر سر آذربایجان دست بالا را پیدا کند. شوکت این دوگانه را می‌شکند و قوام را در بستر ساختار استبدادی، فرهنگ سیاسی نخبه‌گرا، نقش قدرت‌های خارجی و محدودیت‌های زمانه‌اش می‌سنجد. او هم به زندگی خصوصی قوام سر می‌زند ـ از ثروت، سبک زندگی اشرافی، علاقه به تجمل، روابط خانوادگی، ازدواج‌ها، فرزندش حسین و سال‌های تبعید در اروپا و لاهیجان ـ و هم به جهان سیاستِ او که در آن سیاست فارغ از ایدئولوژی و تکیه بر تاکتیک و موازنه‌ی قوا اصل بود. 

کتاب در ابتدا به تبار آشتیانی، نقش پدربزرگ و پدر قوام در دیوان، اتهام‌های مربوط به رشوه‌خواری و سوءاستفاده از قدرت، و پیوندهای خانوادگی با رجال نامدار می‌پردازد. تحصیلات احمد قوام در ادبیات، عربی، منطق و علوم جدید، مهارتش در خوشنویسی و انشا و ورودش به دربار به‌ عنوان دبیرحضور، نقطه‌ی آغاز صعود اوست. در ادامه، نوبت به دوره‌ی مظفرالدین‌شاه و کشاکش مشروطه می‌رسد. قوام در این مقطع، در عین نزدیکی به صدراعظم مستبد، با آزادی‌خواهان و علما نیز در تماس است. هم او بود که در روز سیزدهم مرداد ۱۲۸۵ در کاخ صاحبقرانیه، متن فرمان مشروطیت را با خط خود نوشت، برای شاه خواند و شاهد توشیح آن بود و فرمان انتخابات را امضا کرد. ادامه‌ی کتاب، سیر زندگی او را تا نخست‌وزیری و نقشش در بحران‌های بزرگی مثل قضیه‌ی پیشه‌وری در آذربایجان، مسئله‌ی نفت شمال و تنش با شوروی، و نهایتاً تیرماه ۱۳۳۱ دنبال می‌کند.

چرا باید کتاب در تیررس حادثه را بخوانیم؟

کتاب نشان می‌دهد چگونه یک سیاستمدار می‌تواند همزمان حامل تجددخواهی، پایبند به سنت‌های اشرافی، متهم به فساد، ستوده به‌خاطر مهارت دیپلماتیک و درگیر در تراژدی‌های ملی باشد. این نگاه چندسویه کمک می‌کند فهمی واقع‌بینانه‌تر از سیاست در ایران شکل بگیرد. در کنار این‌ها، پرداختن به زندگی خصوصی قوام، از سبک زندگی اشرافی تا روابط خانوادگی و کارهای خیریه‌ی سال‌های پایانی، امکان مقایسه‌ی جنبه‌های مختلف زندگی رجال سیاسی را فراهم کرده است.

خواندن کتاب در تیررس حادثه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این زندگی‌نامه را به پژوهشگران و دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی، علاقه‌مندان به تاریخ مشروطه و دوره‌ی قاجار و پهلوی، و به خوانندگانی که بیوگرافی رجال سیاسی را دنبال می‌کنند، پیشنهاد می‌کنیم.

درباره حمید شوکت

حمید شوکت (متولد ۱۳۲۷) تاریخ‌نگار، پژوهشگر و نویسنده‌ی معاصر ایرانی است. او از دهه‌ی ۱۳۴۰ به آمریکا مهاجرت کرد و به جنبش‌های چپ پیوست. حوالی انقلاب ۱۳۵۷ به کشور بازگشت و به عضویت در هیئت تحریریه‌ی نشریه‌ی آزادی، ارگان مطبوعاتی جبهه‌ی دکوکراتیک ملی درآمد. او پس از انقلاب به آلمان مهاجرت کرد. از مهم‌ترین آثار حمید شوکت می‌توان به مجموعه‌ی «نگاهی از درون به جنبش چپ ایران» اشاره کرد که شامل گفت‌وگوهای او با چهار نفر از رهبران حزب توده، یعنی ایرج کشکولی، مهدی خان‌بابا تهرانی، محسن رضوانی و کوروش لاشایی است. همچنین زندگی‌نامه‌های سیاسی‌ای که او درباره‌ی چهره‌هایی نظیر قوام‌ السلطنه (کتاب در تیررس حادثه)، خلیل ملکی و شاپور بختیار (پرواز در ظلمت) به رشته تحریر درآورده، از منابع قابل‌اعتنا برای درک پیچیدگی‌های قدرت و سیاست در ایران معاصر محسوب می‌شوند.

بخشی از کتاب در تیررس حادثه

«در آخرین روزهای بهمن‌ماه ۱۳۲۴، هنگامی که قوام خود را برای مذاکره با رهبران شوروی درباره فراخواندن نیروهای آن کشور از آذربایجان آماده می‌ساخت موقعیت ایران بیش از پیش دستخوش خطر بود. از نبرد استالینگراد به این سو و شکست آلمان نازی در عملیاتی که هیتلر با نام رمز بارباروسا در مرداد ۱۳۲۰ (ژوئن ۱۹۴۱)، برای به زانو درآوردن بلشویسم سازمان داده بود دور تازه‌ای از سیاست شوروی در ایران آغاز می‌شد. تا آن زمان، نگرانی اصلی کارگزاران سیاست مسکو در مرزهای جنوبی خود تأمین آذوقه و مهمات برای ارتش سرخ بود. اشغال ایران رسمیت بخشیدن به چنین سیاستی به شمار می‌آمد. با آشکار شدن سرنوشت جنگ و بروز نخستین نشانه‌های تقسیم مجدد جهان میان قدرت‌های بزرگ، شوروی دور تازه‌ای از تهاجم را برای دستیابی به هدف‌های استراتژیک خود در ایران تدارک می‌دید.

تابستان ۱۹۴۵ (۱۳۲۴)، دیگر آشکار بود که دوران سخت جنگ به پایان رسیده است و همه‌چیز در آینده‌ای نزدیک دستخوش تحول خواهد شد. در این میان، استالین با نگاهی به نقشه جدید شوروی و اظهار رضایت از مرزهای کشور، نظری به قفقاز انداخت و پیپ خود را به سمت جنوبی نقشه گرفت و با اشاره به مرزهای شوروی با ایران گفت: "از مرزهایمان در اینجا راضی نیستم."»