کتاب مبانی و اصول اقتصاد اخلاقی

کتاب مبانی و اصول اقتصاد اخلاقی نوشتهٔ حمید ابریشمی و حمید پاداش و بهروز احمدی حدید در انتشارات نور علم چاپ شده است. اندک جستجویی در ذیل عبارت "اقتصاد اخلاقی" کافی است تا حجم ادبیات بالای موجود در این عرصه نمایان گردد. گستره ادبیات نظری آن چنان وسیع است که در متون درسی دانشگاه‌های برتر دنیا تدریس می‌شود. برای مثال، در دانشگاه‌های هاروارد و پرینستون دروس مربوط به حوزۀ اخلاق مانند «اقتصاد و اخلاق»، «محدودیت‌های اخلاقی بازار»، «مسئولیت‌پذیری اجتماعی بنگاه‌ها»، «اقتصاد انگیزه‌ها» و «رفتار و انتخاب» مشاهده می‌شود. همین‌طور، در دانشگاه یِیل، رشته‌ای به نام «اخلاق، سیاست و اقتصاد» وجود دارد که ترکیبی از دروس اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در آن وجود دارد. در دانشگاه بوستون، دانشگاه جورج میسون و دانشگاه تیلبورگ هلند، رشته‌های مستقل در این حوزه به چشم می‌خورد.

ایجاد مراکز پژوهشی معتبر و بزرگ یکی دیگر از بازنمودهای اقتصاد اخلاقی در جهان است؛ برخی از این مراکز که غالباً در درون دانشگاه‌های معتبر ایجاد شده‌اند شامل مرکز اخلاقیات در جامعه دانشگاه استنفورد ، مرکز مطالعات برابری (دانشگاه UCD ایرلند)، مرکز اخلاقیات اجتماعی و اقتصادی هوور (دانشگاه UCL فرانسه) و مرکز اقتصاد اخلاقی (انگلستان) هستند.

مجموع شواهد فوق، دلالت بر این دارند که اهمیت مقوله اقتصاد اخلاقی در جهان چه‌قدر است. با این حال، در ایران هنوز مطالعه مدونی در این حوزۀ خاص انجام نگرفته است. البته آثار بسیار زیادی راجع به اخلاق و اقتصاد در کشور نوشته شده است اما تحلیل موضوعی مسایل اقتصادی از منظر اقتصاد اخلاقی انجام نگرفته است و در حقیقت، برای اولین بار است که این اصطلاح به جامعه علمی ایران عرضه می‌شود.

درباره کتاب مبانی و اصول اقتصاد اخلاقی

آغازین روزهای سال ۱۳۸۵ بود که ایده اقتصاد اخلاقی در اتاقکی از اتاقک‌های دانشکدۀ اقتصاد بین یک استاد و یک دانشجو مطرح گردید و از آن روز تا امروز تلاش‌های فراوانی انجام گرفت تا این ایده در اشکال مختلف امکان ظهور پیدا کند؛ اولین شکل ممکنی که دنبال آن بودیم، ارائه این موضوع به‌عنوان یک درس برای اولین بار در سطح دانشکده‌های اقتصاد سراسر کشور بود. در تهیه و تدوین شرح این درس و جستجوی منابع متعدد آن تلاش‌های زیادی انجام گرفت. دومین نوع تلاش در جهت استقرار و راه‌اندازی رشته اقتصاد اخلاقی، آن هم برای اولین بار در کشور، انجام شد. تدوین سرفصل‌های دروس مختلف، چیدمان دروس، استفاده از متخصصان امر، دغدغه بومی و ارزش‌مدار بودن رشته و وجوه چندرشته‌ای آن زحمات زیادی را موجب شد. در مقطع زمانی کنونی، هم رشته اقتصاداخلاقی در دانشکدۀ اقتصاد دانشگاه تهران در حال راه‌اندازی است که مراحل تصویب نهایی را در وزارت متبوع می‌گذراند و هم درس آن در ترم‌های بهاری ارایه می‌شود. سومین شکل بروز ایده خود را تألیف کتابی ساده و جامع برای دانشجویان رشته اقتصاد یافتیم. به همین دلیل، کار طراحی سرفصل کتاب و تألیف آن را از اواخر سال ۱۳۸۵ آغاز نمودیم. حاصل کار، کتابی است که پیش رو دارید.

عبارت "اقتصاد اخلاقی" یک عبارت پیچیده و جدید در مرزهای دانش اقتصاد است؛ اما از لحاظ ریشه تاریخی، قدمت آن به زمان آدام اسمیت، یعنی بیش از ۲۰۰ سال در تاریخ علم اقتصاد برمی‌گردد. منظور از "اقتصاد اخلاقی"، نظریه‌ای است که "اخلاق" را حقیقت رفتارهای آدمی از جمله رفتار اقتصادی قلمداد می‌کند. اقتصاد اخلاقی، به این معنا به توسعۀ مرزهای دانش اقتصاد در حوزه‌های مختلف آن اعم از اقتصاد خرد و اقتصادکلان می¬پردازد. این عبارت با "اقتصاد اخلاق" تفاوت دارد؛ در بحث از " اقتصاد اخلاق"، فایده گرایی ریشه دوانده و همه رفتارها از حیث سودمندی و فایده آن برای شخص تحلیل می‌شود. همین‌طور، اقتصاد اخلاقی با "اخلاق اقتصادی" متفاوت است که یک اخلاق فردگرایانه مبتنی بر آموزه انسان اقتصادی با ویژگی‌های عقلانیت و خودمحوری است. در حقیقت، اقتصاد اخلاقی ادامه سلسله مباحث "اخلاق و اقتصاد" است که توسط فیلسوفان اخلاق و خود اقتصاددانان برای تقویت توان تبیین و واقع‌بینانه نمودن تئوری اقتصادی مطرح می‌شود.

کتاب مبانی و اصول اقتصاد اخلاقی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

مطالعۀ کتاب پیش‌رو را برای دانشجویان رشته‌های اقتصاد، فلسفۀ علم و فلسفۀ اخلاق در کلیه مقاطع تحصیلی به‌ویژه مقاطع تکمیلی توصیه می‌کنیم.

بخشی از کتاب مبانی و اصول اقتصاد اخلاقی

چالش‌های اخلاقی پيش روی علم اقتصاد

در مکانيسم‌ﻫﺎﯼ اقتصادي (همانند بسياري از زمينه‌ﻫﺎﯼ ديگر زندگی) مجموعه‌ای از اهداف به وسيله مجموعه‌ای از ابزارها دنبال ﻣﯽ‌شود که به خودی خود از اهميت و ضرورتی برخوردار نيستند. اين ابزارهای اصلی و مکانيسم‌ﻫﺎ ممکن است خود به‌صورت يک مانع عمل کنند. شکستن عادات گذشته و قديمي تنها مشکل ما نيست، بلکه اغلب اوقات تشخيص اين که اين عادات غيرضروری بوده و يا اين که احتمالاً برای ما مشکل‌زا هستند، بسيار مشکل‌تر از ترک اين عادات است.

اقتصاد، ابزارها و مکانيسم‌ﻫﺎﯼ مالی (نظير پول، اعتبار، بورس، دارايی، اوراق قرضه و... که به‌طورکلی تجارت و مبادله را تشکيل ﻣﯽ‌دهند) شامل مفاهيم بسيار متنوعی هستند که الزاما همواره مطلوب نيستند و کارکردهای متنوع و گاه متضادی دارند. بسياری از اين کارکردها با يکديگر سازگار نيستند، و همه آن‌ها در زمان مشخص به ما خدمات مفيدي ارائه ﻧﻤﯽ‌کنند. بسياری از اين کارکردها و ارزش‌ﻫﺎ، در حين اهميت، ناملموس نيز هستند؛ يکی از اين ارزش‌ﻫﺎ، اخلاق است. متأسفانه هنگامي که جدال و کشمکش آشکاری بين اقتصاد با اخلاق و ساير ارزش‌ﻫﺎﯼ ناملموس به وجود ﻣﯽ‌آيد، مکانيسم‌ﻫﺎﯼ اقتصادی که می‌بايست اين مشکل را حل کنند (و در واقع يافتن پاسخ برای اين کشمکش بر عهده آن‌هاست) پايين‌تر از آن سطحی قرار دارند که راهکاری برای اين امر پيدا کنند. در رابطه با اين کشمکش‌ها و تضادهای به‌وجود‌آمده در رابطه با اخلاق و اقتصاد در ادامه به مواردی اشاره خواهد شد که در قالب پنج پرسش آورده شده است؛ این پرسش‌ها در درک فروض پنهان موجود در اقتصاد و مکانيسم‌های آن می‌توانند بسيار مفيد باشند.