بریده‌هایی از کتاب تولستوی

مطمئن است که عبادت انفرادی و در گوشهٔ عزلت راه به جایی نمی‌برد. پس باید خداوند را در میان مردم و در تماس با جماعت عبادت کرد.

اگر در القای عقاید خود به دیگران اصرار داشته باشد، متعصبی بیش نیست.

«عمل کردن به یک دستور اخلاقیْ دشوارتر از صدها صفحه نوشتن است.»

مهم‌ترین چیزی که یک زن را به زندگی دلگرم می‌کند صداقت همسر است؛ صداقتی که تولستوی دارایِ حد بسیار بالایی بود.

او بارها در دفتر خصوصی‌اش می‌نویسد: آنچه در زندگی برایم اهمیت دارد پاک کردن خودم از سه عیب زیر است: تنبلی، فقدان جرئت، و خشمناکی.

رمز بزرگی تولستوی در انسانیت والای اوست که در لابه‌لای نوشته‌هایش موج می‌زند.

وقتی معنا به ساحت ماده تنزل می‌یابد از خلوص و ناب بودنش کاسته می‌شود. بنابراین، می‌توان وجود تولستوی را از همهٔ رمان‌ها و آثارش زیباتر، عمیق‌تر، و پخته‌تر دانست.

اهل عمل بود و توانسته بود میان تفکر و عمل جمع کند. او همواره می‌گفت: «عمل کردن به یک دستور اخلاقیْ دشوارتر از صدها صفحه نوشتن است.»

بعد از آن چه می‌کنی؟...» در چنین لحظات اگر از وی می‌خواستید که بی‌درنگ گرامی‌ترین آرزویش را بگوید، نمی‌دانست باید چه جوابی بدهد، زیرا هیچ آرزویی نداشت. بله، هیچ آرزویی نداشت، زیرا بیهودگیِ تصمیمات آدمی را کشف کرده بود.

بعد از آن چه می‌کنی؟...» در چنین لحظات اگر از وی می‌خواستید که بی‌درنگ گرامی‌ترین آرزویش را بگوید، نمی‌دانست باید چه جوابی بدهد، زیرا هیچ آرزویی نداشت. بله، هیچ آرزویی نداشت، زیرا بیهودگیِ تصمیمات آدمی را کشف کرده بود.

مطمئن است که عبادت انفرادی و در گوشهٔ عزلت راه به جایی نمی‌برد. پس باید خداوند را در میان مردم و در تماس با جماعت عبادت کرد.

برای رسیدن بدان باید کوچه‌های پیچ‌واپیچ را پیمود. سکنهٔ آن محلْ موجوداتی گرسنه، نیمه‌انسان، و نیمه‌حیوان‌اند که در فضایی تاریک می‌لولند و هر یک داستانی حزن‌آور و آکنده از زخم و جنون دارند.

سوفیا، به سبب بی‌اعتنایی تولستوی به زندگی، سرخورده می‌شود و نامه‌هایی به او می‌نویسد و همسرش هر بار عذرخواهی می‌کند و عشق خویش را نثار وی می‌نماید: من نمی‌توانم جدا از تو زندگی کنم، به وجودت و حضورت نیاز وافر و قطعی دارم... می‌گویی: «تو را دوست دارم و تو اینک به عشق من نیازی نداری.» بالعکس، تنها چیزی که بدان نیاز دارم همین عشق است و هیچ چیز به قدر نامه‌های تو به من جان نمی‌بخشد

در ۱۸۵۸، تولستوی در یادداشت‌های روزانه می‌نویسد: بزرگ‌ترین عیب من خودبینی است. یک حب ذات عظیم، نامعقول... آن‌چنان جاه‌طلب هستم که هرگاه مخیّر می‌شدم که میان افتخار و فضیلت (که به آن مهر می‌ورزم) یکی را برگزینم، گمان می‌برم که اولی را برمی‌گزینم. تولستوی سی سال با همین غرور جنگید تا سرانجام آن را رام کرد. قصهٔ دلنشین پدر سرگی شرح مبارزه با این غرور است.

با جنون بررسی و موشکافی به دقت علل خطاهایش را ذکر می‌کند: ۱. تردید، دودلی، فقدان شهامت؛ ۲. خودفریبی؛ ۳. شتاب‌زدگی؛

با جنون بررسی و موشکافی به دقت علل خطاهایش را ذکر می‌کند: ۱. تردید، دودلی، فقدان شهامت؛ ۲. خودفریبی؛ ۳. شتاب‌زدگی؛ ۴. خجلت نابجا؛ ۵. تندخویی؛ ۶. آشفتگی؛ ۷. تقلید؛ ۸. تذبذب؛ ۹. گیجی.

به نظر می‌رسد تصویر تولستوی از خودش او را به موجودی منزوی و خجالتی تبدیل کرده بود. به محض آنکه در میان جمع حاضر می‌شد، حجب و حیای بیمارگونه‌ای فلجش می‌کرد و در مجلس رقص در کنار زیبارویان در گوشه‌ای کز می‌کرد و فقط به تماشا می‌پرداخت.

چون من می‌دانم که این طور نیست و غیر از آن هستم که مردم تصور می‌کنند، اعتراض نمی‌نمایم، و شاید بهتر آن باشد که مردم مرا اهل ریا بدانند و من اهل ریا نباشم.‌

از نظر تولستوی، صدف عشق ضامن خوشبختی نیست، بلکه یک ازدواج موفق باید دارای پایهٔ مذهبی ـ اخلاقی باشد. به نظر او، عشقی که به گناه آلوده است، نظیر عشق آنا، محکوم است. عشق پاک زناشویی بر پایهٔ مذهب و احساس وظیفهٔ اجتماعی استوار است و هدف غایی خانواده عشق به فرزندان و تربیت آن‌هاست. تولستوی در جایی از رمان می‌گوید: هر گونه لغزشْ گناه به حساب می‌آید که باید یا با ازدواج ناگسستنی یا اعمالی که از تربیت بچه‌ها سرچشمه می‌گیرد شسته شود.

ولی حالا می‌فهمم که ممکن است انسان قرین رنج و شکنجه باشد بدون اینکه گرفتار گناه غیرقابل‌عفو خودپسندی و خودپرستی بشود.

این مرد، که از صمیم قلب حاضر بود خود را در وسط یک خرمن آتش بیندازد تا مردم بدانند که او در اظهاراتش صمیمی است، به جایی رسید که دانست حتی وصول به درجهٔ شهادت هم برای جلب توجه خلقْ خودپرستی و خودپسندی و گناه است.

خود تولستوی نیز، مثل قهرمانان افسانهٔ خود، در آخر عمر دچار تردید می‌شود و به خویش می‌گوید: «آیا این عقیده و ایمانی که من دارم واقعی و صمیمی است یا برعکس آمیخته به ریا و ناشی از حس خودپسندی و تحصیل شهرت است؟ آیا به‌راستی بدون هیچ قصد و هدف مادی و معنوی ـ و فقط برای خدا و انجام دادن وظیفهٔ وجدانی ـ می‌خواهم نوع بشر را نجات بدهم یا منظورم این است که بدین وسیله تحصیل افتخار نمایم و نامم در دنیا باقی بماند و تا وقتی که زنده هستم مورد احترام و توجه جامعه باشم؟»

تولستوی در انتهای قصه به مرگ اخته می‌پردازد. صحنه‌ای که وی ترسیم کرده بسیار تأثرآور است. در عین حال، با مهارتی مثال‌زدنی مرگ را عین رهایی دانسته است. زندگی، از نظر تولستوی، همواره به صورت یک بار مسئولیت تلقی می‌شد که با مرگ این مسئولیت به اتمام می‌رسد. از روی دوش انسان اخلاقی بارها برداشته می‌شود و او به رهایی می‌رسد.