کتاب تولستوی

مطمئن است که عبادت انفرادی و در گوشهٔ عزلت راه به جایی نمی‌برد. پس باید خداوند را در میان مردم و در تماس با جماعت عبادت کرد.

اگر در القای عقاید خود به دیگران اصرار داشته باشد، متعصبی بیش نیست.

«عمل کردن به یک دستور اخلاقیْ دشوارتر از صدها صفحه نوشتن است.»

او بارها در دفتر خصوصی‌اش می‌نویسد: آنچه در زندگی برایم اهمیت دارد پاک کردن خودم از سه عیب زیر است: تنبلی، فقدان جرئت، و خشمناکی.

وقتی معنا به ساحت ماده تنزل می‌یابد از خلوص و ناب بودنش کاسته می‌شود. بنابراین، می‌توان وجود تولستوی را از همهٔ رمان‌ها و آثارش زیباتر، عمیق‌تر، و پخته‌تر دانست.

مهم‌ترین چیزی که یک زن را به زندگی دلگرم می‌کند صداقت همسر است؛ صداقتی که تولستوی دارایِ حد بسیار بالایی بود.

رمز بزرگی تولستوی در انسانیت والای اوست که در لابه‌لای نوشته‌هایش موج می‌زند.

بعد از آن چه می‌کنی؟...» در چنین لحظات اگر از وی می‌خواستید که بی‌درنگ گرامی‌ترین آرزویش را بگوید، نمی‌دانست باید چه جوابی بدهد، زیرا هیچ آرزویی نداشت. بله، هیچ آرزویی نداشت، زیرا بیهودگیِ تصمیمات آدمی را کشف کرده بود.

هنر مدرن هنر خودخواهی و تفرعن است.

چنین زنی نه‌تنها شوهرش را به کار نادرست و فریبنده که هدفی جز بهره بردن از کار دیگران در بر ندارد ترغیب نمی‌کند، بلکه، با نفرت و وحشت، از این امر که فرزندانش را به گمراهی و فساد می‌کشاند پرده برمی‌دارد. او از شریک زندگی‌اش کار حقیقی، که نیرو و توان را صرف می‌کند، توقع دارد و از خطر نمی‌هراسد... او می‌داند که فرزندان، نسل آینده، مردانی هستند با درک سالم، و او با همهٔ توان خویش در راه تحقق این امر قدسی گام برمی‌دارد. او در وجود فرزندان و شوهرش نیروی ایثار را پرورش می‌دهد... چنین زنانی بر مردان آمرند و ستارهٔ هادی آنان می‌گردند... ای زن ـ مادران، نجات جهان در دستان شماست.

تولستوی، در این داستان، به‌خوبی نشان داده که بزرگ‌ترین مانع نجات معنوی غرور و خودپسندی است. او به‌خوبی نشان داده که آدمی می‌تواند خود را از همهٔ لذت‌های مادی محروم کند، برای آنکه در میان مردم شهرت یابد.

اهل عمل بود و توانسته بود میان تفکر و عمل جمع کند. او همواره می‌گفت: «عمل کردن به یک دستور اخلاقیْ دشوارتر از صدها صفحه نوشتن است.»

بعد از آن چه می‌کنی؟...» در چنین لحظات اگر از وی می‌خواستید که بی‌درنگ گرامی‌ترین آرزویش را بگوید، نمی‌دانست باید چه جوابی بدهد، زیرا هیچ آرزویی نداشت. بله، هیچ آرزویی نداشت، زیرا بیهودگیِ تصمیمات آدمی را کشف کرده بود.

مطمئن است که عبادت انفرادی و در گوشهٔ عزلت راه به جایی نمی‌برد. پس باید خداوند را در میان مردم و در تماس با جماعت عبادت کرد.

برای رسیدن بدان باید کوچه‌های پیچ‌واپیچ را پیمود. سکنهٔ آن محلْ موجوداتی گرسنه، نیمه‌انسان، و نیمه‌حیوان‌اند که در فضایی تاریک می‌لولند و هر یک داستانی حزن‌آور و آکنده از زخم و جنون دارند.

سوفیا، به سبب بی‌اعتنایی تولستوی به زندگی، سرخورده می‌شود و نامه‌هایی به او می‌نویسد و همسرش هر بار عذرخواهی می‌کند و عشق خویش را نثار وی می‌نماید: من نمی‌توانم جدا از تو زندگی کنم، به وجودت و حضورت نیاز وافر و قطعی دارم... می‌گویی: «تو را دوست دارم و تو اینک به عشق من نیازی نداری.» بالعکس، تنها چیزی که بدان نیاز دارم همین عشق است و هیچ چیز به قدر نامه‌های تو به من جان نمی‌بخشد

در ۱۸۵۸، تولستوی در یادداشت‌های روزانه می‌نویسد: بزرگ‌ترین عیب من خودبینی است. یک حب ذات عظیم، نامعقول... آن‌چنان جاه‌طلب هستم که هرگاه مخیّر می‌شدم که میان افتخار و فضیلت (که به آن مهر می‌ورزم) یکی را برگزینم، گمان می‌برم که اولی را برمی‌گزینم. تولستوی سی سال با همین غرور جنگید تا سرانجام آن را رام کرد. قصهٔ دلنشین پدر سرگی شرح مبارزه با این غرور است.

با جنون بررسی و موشکافی به دقت علل خطاهایش را ذکر می‌کند: ۱. تردید، دودلی، فقدان شهامت؛ ۲. خودفریبی؛ ۳. شتاب‌زدگی؛

با جنون بررسی و موشکافی به دقت علل خطاهایش را ذکر می‌کند: ۱. تردید، دودلی، فقدان شهامت؛ ۲. خودفریبی؛ ۳. شتاب‌زدگی؛ ۴. خجلت نابجا؛ ۵. تندخویی؛ ۶. آشفتگی؛ ۷. تقلید؛ ۸. تذبذب؛ ۹. گیجی.

به نظر می‌رسد تصویر تولستوی از خودش او را به موجودی منزوی و خجالتی تبدیل کرده بود. به محض آنکه در میان جمع حاضر می‌شد، حجب و حیای بیمارگونه‌ای فلجش می‌کرد و در مجلس رقص در کنار زیبارویان در گوشه‌ای کز می‌کرد و فقط به تماشا می‌پرداخت.

چون من می‌دانم که این طور نیست و غیر از آن هستم که مردم تصور می‌کنند، اعتراض نمی‌نمایم، و شاید بهتر آن باشد که مردم مرا اهل ریا بدانند و من اهل ریا نباشم.‌

از نظر تولستوی، صدف عشق ضامن خوشبختی نیست، بلکه یک ازدواج موفق باید دارای پایهٔ مذهبی ـ اخلاقی باشد. به نظر او، عشقی که به گناه آلوده است، نظیر عشق آنا، محکوم است. عشق پاک زناشویی بر پایهٔ مذهب و احساس وظیفهٔ اجتماعی استوار است و هدف غایی خانواده عشق به فرزندان و تربیت آن‌هاست. تولستوی در جایی از رمان می‌گوید: هر گونه لغزشْ گناه به حساب می‌آید که باید یا با ازدواج ناگسستنی یا اعمالی که از تربیت بچه‌ها سرچشمه می‌گیرد شسته شود.

ولی حالا می‌فهمم که ممکن است انسان قرین رنج و شکنجه باشد بدون اینکه گرفتار گناه غیرقابل‌عفو خودپسندی و خودپرستی بشود.

این مرد، که از صمیم قلب حاضر بود خود را در وسط یک خرمن آتش بیندازد تا مردم بدانند که او در اظهاراتش صمیمی است، به جایی رسید که دانست حتی وصول به درجهٔ شهادت هم برای جلب توجه خلقْ خودپرستی و خودپسندی و گناه است.

خود تولستوی نیز، مثل قهرمانان افسانهٔ خود، در آخر عمر دچار تردید می‌شود و به خویش می‌گوید: «آیا این عقیده و ایمانی که من دارم واقعی و صمیمی است یا برعکس آمیخته به ریا و ناشی از حس خودپسندی و تحصیل شهرت است؟ آیا به‌راستی بدون هیچ قصد و هدف مادی و معنوی ـ و فقط برای خدا و انجام دادن وظیفهٔ وجدانی ـ می‌خواهم نوع بشر را نجات بدهم یا منظورم این است که بدین وسیله تحصیل افتخار نمایم و نامم در دنیا باقی بماند و تا وقتی که زنده هستم مورد احترام و توجه جامعه باشم؟»

تولستوی در انتهای قصه به مرگ اخته می‌پردازد. صحنه‌ای که وی ترسیم کرده بسیار تأثرآور است. در عین حال، با مهارتی مثال‌زدنی مرگ را عین رهایی دانسته است. زندگی، از نظر تولستوی، همواره به صورت یک بار مسئولیت تلقی می‌شد که با مرگ این مسئولیت به اتمام می‌رسد. از روی دوش انسان اخلاقی بارها برداشته می‌شود و او به رهایی می‌رسد.

به طبیعت مهر می‌ورزم، آن‌گاه که هر سو مرا در آغوش می‌کشد، آن گاه که هر سو گرمایی که در فضای بی‌انتها گسترده می‌شود مرا در بر می‌گیرد؛ آن‌گاه که همین گیاه شاداب که به هنگام نشستن او را در هم شکسته‌ام، به دیدهٔ من سبزهٔ دشت‌های بی‌پایان جلوه می‌کند؛ آن‌گاه که این برگ‌ها که باد به جنبش آورده و بر چهرهٔ من سایه می‌افکنند چون آبیِ تیرهٔ جنگل دوردست تجلی می‌کند؛ آن‌گاه که همین هوایی را که فرومی‌برم ژرفای آبی آسمان بی‌کران می‌ماند؛ آن‌گاه که من در لذت بردن از طبیعت تنها نیستم، آن‌گاه که گرد من میلیون‌ها حشره زمزمه می‌کنند و می‌چرخند و پرندگان نغمه سر می‌دهند. لذت ژرف طبیعت آن‌گاه حاصل می‌شود که من حس کنم جزئی از آن هستم. اینجا [در سوئیس] پهنهٔ بیکران زیباست، اما من با آن پیوندی ندارم. (مه ۱۸۵۷)

می‌نویسد: آرزو می‌کنم روسیه همواره از نویسندگانی بیش از من مقید آداب و اخلاق برخوردار باشد. در برابر هیچ مزیت دنیایی بی‌مزگی نخواهم کرد. هرگز صرفاً به عنوان سرگرمی‌ای ساده و بدون هدف دست به قلم نخواهم برد. به یاد داشته باشیم که این یادداشت در دورهٔ جوانی تولستوی نوشته شده است و جالب است که وی همین عقیده را پنجاه سال بعد در هنر چیست؟ تئوریزه ساخت.