بریده‌هایی از کتاب تاثیر نهضت ترجمه در موسیقی جهان اسلام (قرن سوم تا پنجم هجری)

با آغاز قرن سوم هجری نهضت علمی ترجمه در جهان اسلام شکل گرفت و سبب شد در اندک زمانی حجم گسترده‌ای از کتب علمی و فلسفی از زبان‌های یونانی، سریانی، هندی، و پهلوی به عربی برگردانده شود. بنای این نهضت علمی در دربار خلفای عباسی، به‌ویژه هارون‌الرشید (خ ۱۷۰ ـ ۱۹۳ ق)، صورت گرفت و در زمان خلافت پسرش، مأمون (خ ۱۹۸ ـ ‌۲۱۸ ق)، به اوج خود رسید. بغداد، مرکز خلافت عباسیان، محل استقرار مدرسه‌ای شد به نام «بیت‌الحکمه»، که در آن عده‌ای از مترجمان مسیحیِ عرب‌زبان و دانشمندان اسلامی به ترجمه، بحث، و تبادل نظر درباره این آثار می‌پرداختند.

مراکز ترجمه، که بیشتر آن‌ها پیش از ظهور اسلام وجود داشتند و فعال بودند، از عوامل مؤثری به شمار می‌آمد که مسلمانان در آغاز تدوین و پیدایش تمدن خویش از آن‌ها بهره جستند. این مراکز با پرورش مترجمان نامدار در شکوفا کردن نهضت ترجمه نقش عمده‌ای ایفا کردند. مراکز ترجمه عبارت‌اند از: مدرسه اسکندریه؛ مدرسه انطاکیه؛ مدرسه حران؛ مدرسه نصیبین و رها؛ مدرسه جندی‌شاپور.

حکمرانان ساسانی (ح ۲۲۶ ـ ۶۴۲ م)، که خود را وارث هخامنشیان و تمدن کهن باستان می‌پنداشتند، به طور حیرت‌انگیزی، به جمع‌آوری، ثبت، و تدوین گزارش تاریخی و دینیِ این تمدن کهن پرداختند. آنان بر این باور بودند که یونانیان و مصریان دانش خود را از روی متون زردشتی، که اسکندر به یونانی و قبطی ترجمه کرده بود، گرفته بودند. در نتیجه، شاهان ساسانی به گردآوری متون و دانشی پرداختند که در اماکن مختلف پراکنده شده بود و کتاب‌ها مجدداً به فارسی ترجمه شد. از این رو، فرهنگ ترجمه در ایدئولوژی ساسانی عنصری مهم و انکارناپذیر بود که سعی در ترویج آن نیز داشت.

نهضت ترجمه در قرن سوم به درجه‌ای از شکوفایی رسید که به‌راستی می‌توان این قرن را قرن ترجمه نامید. در واقع، قرن سوم هجری دوره‌ای تاریخی بود سرشار از فعالیت در زمینه ترجمه و انتقال علوم.