بریده‌هایی از کتاب کانون دین زرتشتی در ایران

زرتشتیان بر این باورند که هر روز جدید نه تنها با افکار و کلمات خوب، بلکه باید با نظم و پاکیزگی مورد استقبال قرار گیرد. زنان با سر زدن نخستین روشنایی روز از خواب برمی‌خاستند و به رُفت وروب و گردگیری و سروسامان دادن به خانه می‌پرداختند

روستاییان مسلمان آنجا لانه مورچه‌ها را پیدا می‌کردند و پس از هلاک کردن مورچه‌ها غلات خود را نجات می‌دادند؛ اما زرتشتیان با صبر و تحمل می‌گفتند که می‌توانند از قسمت کوچکی از غلات که این مخلوقات سختکوش انبار کرده‌اند، چشم‌پوشی کنند.

طی قرن‌های متمادی پیروان ادیان دیگر زرتشتیان را «آتش‌پرست» می‌نامیدند، اما افراد متفکر این جامعه این اسم را نپذیرفتند و خود را عبادت‌کنندگان خداوند معرفی می‌کردند. به عقیده آنها زرتشت آتش را فقط به عنوان شیئی که باید در مقابل آن دعا انجام شود معین کرد تا بدین وسیله افکارشان را بر راستی و پارسایی متمرکز کند،

زرتشتیان راست‌دین هیچ خروسی را نمی‌کشند؛ چون او پرنده سروش است و فریادش شب تیره شیطانی را به پایان می‌برد و شروع روز جدید خدا را اعلام می‌کند؛ چون رنگ سفید رنگ مخصوص زرتشتی است و خروس سفید نیز کاملا مقدس بود

طبق تعالیم زرتشت زن و مرد از نظر زندگی معنوی و همچنین چگونگی رسیدن به بهشت برابر هستند و زنان زرتشتی در مقایسه با خواهران مسلمانشان در منطقه یزد از شأن و آزادی رشک‌برانگیزی برخوردار بودند. اما دختران به دلایل اجتماعی با محدودیت مواجه بودند. زنان و مردان در همه اجتماعات به‌طور مجزا می‌نشستند و زنان همیشه در نامناسب‌ترین محل قرار می‌گرفتند.

عمومآ تهیه آش خیرات آیینی کوچک بود که به فامیل، دوستان منتخب و همسایگان محدود بود. بنا به اظهار دستور خداداد اگر آش در بین سه خانه پخش شود، به آن آش «خیرات» گویند (خیرات یا عملی که مفهوم انفاق در آن نهفته است، به روح بانی خود کمک می‌نماید). غالبآ این مراسم در طول ماه‌های «محبوب» آذر و اردیبهشت و برای کسب شایستگی انجام می‌شد، چون به عقیده روستاییان در این ماه‌ها ارزش هر کار خوبی ده برابر (yek-e dah) می‌شود.

حتی مسلمانان معتقد یزد تا اندازه‌ای نیز به این موضوع اعتراف داشتند و در مورد ماهیت شادمانه جشن‌های زرتشتی در مقابل خصلت حزن‌آور اغلب مراسم خود اظهار نظر می‌کردند. در نظر آنها ایام مقدس مستلزم گریه و زاری بود در حالی که برای زرتشتیان عبادت در حال ناراحتی به معنای دور کردن ایزدان است.

به درختان تناور به عنوان تجلی آفرینش امرداد احترام نهاده می‌شد و به‌طور کلی درختان همیشه سبزِ سرو، مُورد و کاج به عنوان نمادهای نامیرایی به‌طور خاصی حرمت داشتند (همچنان که به انار نیز به دلیل دانه‌های متعددش احترام گذاشته می‌شد).

بدون تردید روستاییان شریف‌آباد آتش را خدایی قدرتمند و محافظ می‌دانستند. احترام به او عمیق بود، ولی مسلمآ از احترام به اورمزد که خالق آتش و تمام خوبی‌ها است، بالاتر نبود و از نظر ارزش در درجه پایین‌تری قرار داشت.

زرتشتیان بنابر سفارش پیامبر خود در حضور آتش و یا به‌طرف خورشید، آتشکده، آتش اجاق و یا چراغ می‌ایستند و مشغول دعا می‌گردند؛ زیرا این عمل به آنان کمک خواهد کرد که افکار خود را بر راستی متمرکز کنند.

بویس به شدت تحت تاثیر شباهت‌هایی که میان ایده‌های مندرج در گاهان (از نظر زبانی، کهن‌ترین نوشته‌های اوستا) با باورهای زرتشتیان شریف‌آباد یزد و دیگر روستاهای زرتشتی‌نشین دیده بود، عمیقا به این نظر باور داشت که باورهای مذهبی آیین زرتشت، بیش و کم بی هیچ تغییری در تداومی ناگسسته و همگون از آغاز تا به امروز به ما رسیده و اینگونه مجال چندانی برای توجه به عنصر مهم «تغییر» و «تطور» باورها و آیین‌های دینی در گذر زمان باقی نمی‌ماند، عنصر مهمی که اصل تردیدناپذیر مطالعات مردم‌شناسانه و انسان‌شناسانه در دین‌پژوهی است

تنها در شهر یزد، از دویست موبد زرتشتی در سال‌های دههٔ ۱۹۳۰ میلادی، کمتر از ده موبد در سال ۱۹۶۴ میلادی باقی مانده بودند

گزارش بویس، سندی پر ارزشی از فرایند تطور سنت‌های دیگری است، همچون جایگزینی شراب به جای نیرنگ، زیر فشار «اصلاح‌طلبی» پارسیان هند و تمام شدن ذخیرهٔ نیرنگی که هنوز در زمان بویس از آن استفاده می‌شد (آخرین تقدیس گمیز، چهل سال پیش از سفر بویس در سال ۱۹۲۱ در گهمبارخانهٔ یزد انجام شده‌بود) و همین‌طور فرایند جایگزینی سنت دخمه‌گذاری با سنت دفن خاکی. اهمیت کم‌نظیر و تکرارنشدنی گزارش بویس را می توان در مثال‌هایی دیگر از تقابل میان ارزش‌ها و امکانات دنیای مدرن با جهان آیینی و سنتی روستیان زرتشتی، تاثیر مهاجرت زرتشتیان ایران به بمبئی از پایان سدهٔ نوزدهم، گسترش آموزش عمومی و شهرنشینی و... و تاثر این تقابل در تطور آیین‌هایی مثل مناسک پیچیده و طولانی تطهیر زنان دشتان دید.

شکل قدیمی «اردوهیشت» به عنوان اسم خدا به کار می‌رفته است، اما صورت امروزین «اردیبهشت» برای ماه اختصاص یافته به این ایزد به کار برده شده است.

در نظر آنها نه تنها پاکیزگی کمتر از دینداری نیست، بلکه قسمتی از آن است و کاستی‌های اخلاقی همچون نفرت، خشم و کینه و نیز ناپاکی جسمی و بی‌نظمی از چیزهایی هستند که موجودات الهی (ایزدان) را دور می‌کنند و باعث می‌شوند دعاهای فرد مستجاب نشود.

در نگاه بویس تنها نخست تغییر تقویم در دورهٔ ساسانی که مفهوم جشن‌های فصلی زرتشتی را دگرگون و در نتیجه آن‌ها را در ساختاری «آیین‌وندانه» محدود و محصور کرد و دودیگر فرایند تحلیل و حذف سنت‌ها و مناسک دینی، در اثر مدرنیسم و شهرنشینی و به خصوص تاثیر گفتمان استعماری و میسیونری در سدهٔ بیستم بود که سنت پیوسته و همگون زرتشتی را از آغاز تا امروز متاثر کرد. چنین پیش‌فرضی را می‌توان در تمامی آثار بویس و به ویژه در تک‌نگاری مهم وی «تاریخ کیش زرتشت» به وضوح مشاهده کرد. چنین رویکردی که بویس از پرچم‌داران مهم آن بود و می‌توان از آن به عنوان رویکردی «ذات‌گرایانه» نیز یادکرد، عملا مطالعات زرتشتی نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم را به شدت تحت تاثیر خود قرار داد.

گزارش پرارزش بویس، سند مهمی از چگونگی تاثیر همدینان پارسی و فشار آنان برای مجبور کردن زرتشتیان ایران به ترک آیین‌های قربانی گاو در زیارتگاه پارس بانو یا منع پیشکش چربی حیوانی به آتش مقدس است.

اکنون همگان اتفاق نظر دارند که فتح ایران به‌دست اعراب در قرن هفتم میلادی منحصرآ با چند جنگ بزرگ حاصل نشده، بلکه زمانی بیش از یک نسل طول کشیده تا به انجام برسد. هرچند اسلام به‌عنوان دین رسمی شناخته شد، ولی تثبیت حاکمیت آن بر تمام ایران حدود سیصد سال و به عبارت دقیقتر به گذشت ۹ نسل نیازمند بود

برای زرتشتیان یزد دوره‌ای که از قرن ۱۹ شروع و تا زمان جنگ جهانی دوم ادامه یافت، عصری طلایی بود. در این دوره هنوز تعلیمات و عقاید جدید به‌طور جدی با اصول قدیمی وارد کشمکش نشده بود و ثروت و اعتبارات جدید عمدتآ در خدمت دین بود. در این دوره با محو محدودیت‌هایی که به زرتشتیان فقط اجازه ساختن ساختمان‌های کوچک را می‌داد، آنان به تجدید بنای گسترده معبدها، عبادتگاه‌ها و اعطای صدقات دینی مشغول شدند.

این موضوع که راست کیشی شریف‌آباد واقعآ منعکس‌کننده راست کیشی زرتشتی کهن است براساس متون دینی اوستا؛ از ادبیات پهلوی، که از زمان ساسانیان تا اوایل دوره اسلامی نوشته شده است و از ملاحظات پراکنده نویسندگان یونانی، رومی، سوری و ارمنی قابل اثبات است. ضمنآ معلوم می‌شود که عقاید زرتشتیان یزد عمدتآ با عقاید پارسیان هند تا پیش از تأثیر غرب و سپس هندویی جدید برآنان همخوانی داشت. اصول اساسی راست‌کیشی کهن به این شرح است: یک خدای ازلی و ابدی به نام اورمزد وجود دارد که مطلقآ خوب و خالق تمام چیزهای خوب است.

به‌طور خلاصه شش امشاسپند عبارتند از: بهمن یا ذات نیت نیک که امید دست‌یابی به زندگی خوب است، اردیبهشت، درستی و عدالت، شهریور، پادشاهی مورد میل و آرزو که بخشنده اقتدار حقیقی است، اسپندارمذ پارسایی مقدس، خرداد، تندرستی؛ و امشاسپند امرداد که «زندگی طولانی» یا «نامیرایی» است. معانی اسامی خاص این خداها زیاد قابل فهم نبود، اما بر این باور بودند که اگر این شش موجود چنان‌که شایسته و بایسته است هر روز با اعمال دینی لازم مورد احترام قرار گیرند از فرد پشتیبانی و به او پرهیزگاری می‌بخشند و از فرد محافظت و در فراز و نشیب‌های زندگی کمکش می‌کنند.

زرتشت در زمانی بسیار دور حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد یا حتی پیش از آن می‌زیسته است، و فردی عالم، موبد و آشنا با تفکرات دقیق زمان و مکان خود بوده است. او با توجه به این‌ها شالوده آموزه‌های خود را پی‌ریزی کرد. البته این تفکرات، تصویری کاملا کهن از جهان هستی به‌دست می‌دهند، تصویری که همانند آرای یهود در مورد تکوین، به مرحله پیشرفت انسان تعلق دارد.