کتاب حافظ به گفته‌ی حافظ

ذهن و زبان حافظ، حافظ حافظه ماست،

حافظ، در کار پرآوازه‌ترین صوفی زمان، شاه نعمت‌الله ولی هم متحیر است، و چون غزل معروف شاه‌ما خاک راه را به نظر کیمیا کنیم‌به شیراز می‌رسد، حافظ غزلی به طنز در تضمین آن می‌سازد: آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند آیا بُوَد که گوشه چشمی به ما کنند؟

طالب لعل و گهر، نیست و گر نه خورشید همچنان در عمل معدن و کان است که بود

امروز گر از سلطان، رندی طلبد توشه فردا ز درِ رندی، توشه طلبد سلطان!

اما حافظ، غریب است و غریب می‌ماند، و در آن غربت و تنهایی، چه رشادتی دارد که یک‌تنه به تمام ریاکاران روزگار خود می‌تازد، و پی گرفتن این مبارزه را برای مردم روزگاران پس از خود به ارث می‌گذارد. این غریب روزگاران، از تهمت کافری و نسبت دیوانگی هم بیمی ندارد و می‌داند که در این گستره بی‌نهایت هستی، ذرّه وجود او، نه عظمت دستگاه آفرینش را متزلزل می‌کند، و نه در استواری آن اثری دارد: بیا، که رونق این کارخانه کم نشود به زهدِ همچو تویی، یا به فسق همچو منی

چه ساز بود که در پرده می زد آن مطرب؟ که رفت عمر و هنوزم دِماغ، پُر ز هوا ست

بی‌گمان حافظ جلوه‌های زیبایی را در این جهان خاکی هم می‌دیده و عشق این جهانی هم داشته است. یک کور مادرزاد هم می‌تواند تصوّری از زیبایی داشته باشد و کور عاشق و عاشق کور هم همیشه در دنیا بوده است. اما حافظ، در شماری از غزل‌ها، و نه در همه غزل‌ها، از عشقی سخن می‌گوید که معشوقش از این جهان خاکی نیست، و عشق ورزی با او هیچ آدابی و تدبیری جز «طهارت به خون جگر» نمی‌خواهد.

چرا حافظ! چو می ترسیدی از هجر نکردی شکرِ ایام وصالش؟

پیر میخانه، چه خوش گفت به دُردی کش خویش که مگو حال دل سوخته با خامی چند

چگونه شاد شود اندرون غمگینم به اختیار؟ که از اختیار بیرون است

کمال سرّ محبّت ببین، نه نقص گناه که هر که بی هنر افتد، نظر به عیب کند

فرمانروایی شهر و ولایت به ظاهر در دست امیری یا پادشاهی و در واقع، در اختیار رندانی بود که دین و اخلاق و معرفت و جوانمردی را ابزار سُلطه بر سرنوشت مردم ساخته بودند و هرچه می‌خواستند، می‌کردند. در کنار آن جماعت هم، آنها که باید مردم را به راه حقّ و راستی می‌بردند، خود غرق در ریاکاری بودند، و حافظ شاید از بیم و احتیاط! نام خود را هم در کنار آنها می‌نهاد، تا بتواند بگوید: می خور، که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب چون نیک بنگری، همه تزویرمی‌کنند

حافظ، حافظ قرآن است، و نه فقط این که آیه‌ها را از بر بخواند. یک حافظ قرآن معنی هر آیه را هم می‌داند، و از ربط هر آیه با آیه‌های دیگر هم آگاه است. می‌داند که در خواندن هر واژه و تعبیر هم نظرهای متفاوتی بوده و هست

از روزگار خلفای راشدین نظرها یک‌دست نبوده و ناچار شیوه قرائت هفت تن از معلّمان قرآن را شیوه‌های پذیرفته شمرده‌اند. پس از درگذشت آن هفت تن هم، دو تن از شاگردان معتبرِ هر یک را به عنوان معلّمان قرآن شناخته‌اند، که این خود چهارده روایت از آن هفت قرائت پدید آورده، و خواجه شمس‌الدّین محمّد، باید تمام موارد اختلاف آن چهارده روایت را آموخته باشد تا به او حافظ گفته باشند. اعتقاد و ایمان، و راهی با خدا هم باید با این توانایی همراه باشد، و یک معنی عشق در کلام حافظ همان راهی با خدا ست که او را در آموختن این دقایق توانا می‌کرده است: عشقت رسد به فریاد، گر خود به سان حافظ قرآن ز بر بخوانی، با چارده روایت

سخن از درس قرآن هم در کلام او هست: حافظا! در کنج فقر و خلوت شبهای تار تا بود وِردت دعا و درس قرآن، غم مخور

لطیفه‌یی است نهانی، که عشق از آن خیزد که نام آن نه لب لعل و خطّ زنگاری است جمال شخص، نه چشم است و زلف و عارض و خال هزار نکته در این کاروبارِ دلداری است

صوفیان جمله حریف اند و نظرباز، ولی زین میان، حافظِ دل سوخته بدنام افتاد

زهی سجّاده تقوی که یک ساغر نمی ارزد!

حافظی که من در این دیوان می‌بینم، وجهه انسان ساز عرفان و تصوف و سیر روحانی عاشقان حق را درک می‌کند و می‌ستاید، و بی‌هیچ وابستگی به یک خانقاه، خود یکی از آن عاشقان است، دور از خودآزاری زاهدانه یا ریاضت‌هایی که یک پیرخانقاه از مریدان خود می‌خواهد و چه بسا که مرید بی‌هیچ رغبتی از او اطاعت می‌کند. حافظ سیرِ الی‌الله را در راستی با خدا و خلق خدا، در آسوده زیستن از جاه و مقام و تجمّل، در محبّت، در درک و ستایش خوبی و زیبایی و پاکی، و همراه با آن در شادی و سرخوشی، و نرنجیدن و نرنجانیدن می‌یابد.

تا گنج غمت در دل ویرانه مقیم است همواره مرا کوی خرابات مقام است از ننگ چه گویی؟ که مرا نام ز ننگ است وز نام چه پرسی؟ که مرا ننگ ز نام است

فرمانروایی شهر و ولایت به ظاهر در دست امیری یا پادشاهی و در واقع، در اختیار رندانی بود که دین و اخلاق و معرفت و جوانمردی را ابزار سُلطه بر سرنوشت مردم ساخته بودند و هرچه می‌خواستند، می‌کردند. در کنار آن جماعت هم، آنها که باید مردم را به راه حقّ و راستی می‌بردند، خود غرق در ریاکاری بودند، و حافظ شاید از بیم و احتیاط! نام خود را هم در کنار آنها می‌نهاد، تا بتواند بگوید: می خور، که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب چون نیک بنگری، همه تزویرمی‌کنند

فرمانروایی شهر و ولایت به ظاهر در دست امیری یا پادشاهی و در واقع، در اختیار رندانی بود که دین و اخلاق و معرفت و جوانمردی را ابزار سُلطه بر سرنوشت مردم ساخته بودند و هرچه می‌خواستند، می‌کردند. در کنار آن جماعت هم، آنها که باید مردم را به راه حقّ و راستی می‌بردند، خود غرق در ریاکاری بودند، و حافظ شاید از بیم و احتیاط! نام خود را هم در کنار آنها می‌نهاد، تا بتواند بگوید: می خور، که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب چون نیک بنگری، همه تزویرمی‌کنند

در ایران هم ما فقط زبان هزل عبید را دیده، و او را به کوی بدنامان رانده‌ایم. اما عبید در همان سنگر آزادگی که زورمندان در برابر آن ایستاده‌اند و اکثریت‌ها درکی از آن ندارند

در کلام حافظ میان صوفی و زاهد، و میان خانقاه و صومعه فرقی نیست.

رند عالم سوز را با مصلحت بینی چه کار؟ کارِ مُلک است آن که تدبیر و تأمّل بایدش

شهر خالی است ز عشّاق، بود کز طرفی مردی از خویش برون آید و کاری بکند؟ (۱۸۹: ۶) و اگر شنیده یا خوانده‌اید که «دستی از غیب برون آید و کاری بکند» تصرّفی است که گویا پس از ویرانی حاصل از یورش‌های تیمور لنگ در سخن حافظ کرده‌اند، و در دست‌نویس‌های معتبر دیوان او نیست.

بال بگشا و صفیر از شجر طوبی زن حیف باشد چو تو مرغی که اسیر قفسی

من ام که شهره شهر ام به عشق ورزیدن من ام که دیده نیالوده ام به بد دیدن

دیگران قرعه قسمت، همه بر عیش زدند دل غم دیده ما بود که هم بر غم زد

مدّعی، خواست که آید به تماشاگهِ راز دستِ غیب، آمد و بر سینه نامحرم زد