کتاب تأثیر مهرپرستی بر مسیحیت

دین مهر در مسیحیت تأثیر بسیاری گذاشته است و حتی بعضی‌ها بر این عقیده‌اند که اگر ما بخواهیم این دو را از هم جدا کنیم، از دین مسیحیت چیز زیادی باقی نمی‌ماند در مورد رابطه این دو دین یعنی مهرپرستی و مسیحیت، باید گفت که از نیمه نخست قرن اول میلادی به‌تدریج پیروان دین مهر در اروپا آیین‌شان را آشکار کردند. یکی از پادشاهانی که در روم دین مسیحیت را پذیرفت، نرون بود که به دین مهر نیز گروید و این دین آرام آرام در اروپای مرکزی رواج یافت و کم‌کم به شمال بالکان رسید. در این هنگام این دو دین با هم تشابهاتی پیدا کردند و به‌خاطر همین تشابهات بود که مهرپرستان دین مسیحیت را به‌راحتی پذیرفتند؛ بدون اینکه احساس کنند از دین اصلی خودشان فاصله گرفته‌اند. مهرپرستی یا میترائیسم، آیینی رازآمیز بود که بر پایه پرستش ایزد ایرانی، خدای خورشید، عدالت، پیمان و جنگ، یعنی میترا یا مهر، در دوران پیش از پیامبری زرتشت بنیان نهاده شد. در دوران پانصدساله حکومت پارت‌ها (اشکانیان)، مهرپرستی آیین رسمی امپراتوری ایران شد

در حال حاضر بقایای چندصد مهرابه در سرزمین‌های امپراتوری باستانی روم (ایتالیا، فرانسه، انگلیس، اسپانیا، آلمان، بلژیک، سوییس، اتریش، مجارستان، رومانی، بلغارستان و کشورهای بالکان، یونان، ترکیه، سوریه، لبنان، فلسطین، اردن، مصر، لیبی، تونس، الجزایر و مراکش) همچنان به‌جای مانده است. به‌طور کلی با مطالعهٔ آیین‌های مهرپرستی یا میترائیسم رومی و مسیحیت، شباهت‌های بسیاری بین این دو کیش نمایان می‌شود. به‌عنوان مثال، در اواخر قرن نوزدهم میلادی، فرانتس کومن باستان‌شناس مشهور بلژیکی، طی اکتشافات و تحقیقات بسیار در سوریه و ترکیه، موفق به کشف نقش و نگارها و کتیبه‌هایی در بناهای تاریخی این مناطق گردید و با تکیه بر آن‌ها، شباهت‌های بسیار میتراییسم در غرب و دین زرتشتی در ایران را مطرح نمود و به پدر پژوهش مدرن میتراییسم شهرت یافت.

امپراتوری روم به سبب جنگ با امپراتوری پارس یعنی ایران، مهد میتراییسم را دشمن همیشگی و جدی خود می‌دانست و به همین دلیل احساس نیاز به ایدئولوژی مستقل دولتی، برای مقابله با هرگونه تأثیر از سوی ایران و ایده‌های شرقی رشد می‌کند و مسیحیت چون پدیده‌ای نو، پیروزی خود را جشن می‌گیرد. از قرن چهارم میلادی، زروانیسم، اعتلای خود را در زمان ساسانیان کسب می‌کند و به‌دنبال آن دوران طلایی ستاره‌شناسی، ریاضیات، ادبیات، معماری و زندگی روحانی درون ایران، خطر جهانی شدن پیدا می‌کند که این برای امپراتوری روم خطری جدی محسوب می‌شد. از اینجاست که امپراتوری روم کوشش می‌کند با ایدئولوژی و کلیسای سازمان یافته خود، در برابر دین قوی زرتشتی مقاومت کند.

در روم باستان، در واپسین سال‌های پیش از میلاد مسیح، هجوم خدایان جدید سال به سال افزایش می‌یافت؛ از جنوب ایتالیا، پرستش فیثاغورس با گیاه‌خواری و تناسخ آمد؛ از هیراپولیس، آتارگاتیس که رومیان او را به‌عنوان الههٔ سوری می‌شناختند، زئوس دولیخه و خدایان غریب دیگری آمدند. پرستش این خدایان را بازرگانان و بردگان سوری پراکندند و عاقبت یک کاهن جوان بعل سوری به‌عنوان آلابالوس، یا پرستندهٔ خدای آفتاب بر تخت نشست. از پارت که دشمن روم بود، کیش خدای دیگری به‌نام میترا یا مهر آمد و پرستندگان آن سربازانی بودند که در جنگ جهانی عظیم بین نور و ظلمت، یا خیر و شر، در طرف نور یا خیر می‌جنگیدند. این کیش، کیش مردانه‌ای بود که مردان را بیش از زنان به خود جذب می‌کرد و برای لژیونهای رومی که در مرزهای دوردست مقیم بودند و صدای خدایان بومی خود را نمی‌شنیدند، خوشایند بود. از یهودا، یهوه آمد و آن موحدی بود که هرگونه سازشی را نمی‌پذیرفت و دشوارترین زندگی آمیخته به تقوا و مقررات را مقرر می‌داشت؛

دوشنبه (مه‌شید) از خدای ماه یا «مون»، در انگلیسی «ماندِی» و در آلمانی «مونتاک»؛ سه‌شنبه (بهرام‌شید) روز «تی‌ویس» و در انگلیسی «تیوزدی» و در آلمانی «دینستاک»؛ چهارشنبه (تیرشید) روز «وودین» و در انگلیسی «وِنزدی» و در آلمانی «میتوخ»؛ پنجشنبه (برجیس‌شید) روز «تور» و در انگلیسی «ترزدی» و در آلمانی «دردونر» یا «دوترستاه»؛ آدینه (ناهیدشید) روز خدای باروری یا «اریر» و در انگلیسی «فرای‌دی» و در آلمانی «فرات‌تاگ». شنبه (کیوان‌شید) روز کیوان یا «ساتورن» و در انگلیسی «ساتردی» و در آلمانی «سام تاگ»؛ یکشنبه (مهرشید) روز خورشید و در انگلیسی «سان‌دی» و در آلمانی «سون تاگ»، که توسط کنستانتین در سال ۳۲۱ میلادی روز خورشید (مهر) تعطیل هفتگی شد.

روحی که به‌تدریج از این دروازه‌ها می‌گذشت به‌تدریج از آلایش‌هایی که در طول زندگی زمینی کسب کرده بود، پاک و عاری می‌شد. پس از این تطهیر و طی طریق، روان و فره‌وشی پاک خود را به ماه واگذار می‌کرد. آرزوهایش را به مرکوری، و هوس‌هایش را به ونوس، و کارآمدی‌های اندیشگانیش را به خورشید و ستیزه و غرایز پیکارجویی را به مارس و بلند پروازی‌ها و غرور را به ژوپیتر، و انگیزه‌های نفسانی را به ساتورن واگذار می‌کرد. آن‌گاه که در این هفت مرحله به‌تدریج پاک و پاکیزه می‌شد و جز نور و روشنی محض چیزی نبود شایستگی می‌یافت تا به فلک هشتم ـ یا آسمان هشتم ـ که روشنی بی‌نهایت و جایگاه اورمزد و فرشتگان مقدس بود، وارد شود.»

«اگر مسیحیت در ابتدای کار خود به‌وسیله مانعی چون یک بیماری واگیردار متوقف می‌شد، جهان امروز پیرو آیین میترا بود.»

برخی محققان بر این گمانند که کوروش بزرگ پیرو آیین مهرپرستی بوده است، هرچند بر این مدعا دلایل قطعی وجود ندارد و نمی‌توان دین و آیین دقیق کوروش بزرگ را تعیین نمود اما نکته مهم این است که تقریباً در اواخر دوره هخامنشی از مهر یا میترا به همراه آناهیتا در کتیبه‌های اردشیر دوم نام برده می‌شود

گاو، نماد نفس است؛ تسلّط بر نفس و مهار کردن آن و به قربانگاه کشاندش و آن‌گاه قربانی‌کردنش، آغاز رهایی و عروج و آغازِ زندگی حقیقی است.

از معروفترین مصادیق آیین‌های گذرِ قهرمانی در روایت‌های ایرانی، هفت‌خان رستم است. دکتر کزازی در مورد تأثیر سیروسلوک مهری، بر این باور است که «بازتاب هفت ردهٔ مهری، در افسانه‌های پهلوانی، هفت‌خوان را پدیدآورده و در آیین درویشی، هفت وادی طریقت را.»

منظور از آتش در آیین میترا، آتش‌سوزی در روز آخرت است که نادرستان را می‌سوزاند و درست‌کاران در این چشمهٔ آتش، حمام پاک‌کننده خواهند یافت

در آیین مهر، عدد هفت از تقدّس و اهمیّت ویژه‌ای برخوردار بوده و مناسک این آیین که نوعی مراسم تشرّف است بر پایهٔ عدد هفت استوار است که به طور قطع، نشأت گرفته از این انگارش ذهنی است که سیّارات هفت‌گانه بر منش و کنش انسان تأثیر گذارند.