کتاب جامعه‌ی فرسودگی؛ جامعه‌ی شفافیت

آن‌ها زنده‌تر از آن‌اند که بمیرند و مُرده‌تر از آن‌اند که زندگی کنند.

کاتو چه به‌حق گفت ... «آدمی هیچ‌وقت فعال‌تر از آن زمانی نیست که هیچ کاری نمی‌کند، و آنگاه که بی‌مصاحب است کمتر از همیشه تنهاست».

اِگوی دورهٔ مدرن متأخر عمدهٔ انرژی شهوانی‌اش را وقف خودش می‌کند. باقی‌ماندهٔ این شهوت نیز میان آشنایان روزافزون و رابطه‌های گذرا توزیع و پخش می‌شود. دریغ‌کردنِ این شهوتِ تضعیف‌شده از دیگری و استفاده‌اش برای نیروگذاری شیئی جدید هم ازقضا بسیار ساده است. نیازی به «رؤیاپردازیِ» طولانی و رنج‌آلوده نیست. در شبکه‌های اجتماعی، کارکرد اصلی «دوستان» آن است که، با بذل توجه (در مقام مصرف‌کننده) به اِگویی که مثل کالا عرضه شده است، خودشیفتگی را تشدید کنند.

خدا، پس از خلق جهان، هفتمین روز را مقدس اعلام کرد. یعنی روزی که برای فلان و بیسار باشد مقدس نیست، بلکه روز نه‌کردن مقدس است، روزی که استفادهٔ بلااستفاده میسّر می‌شود. این روزْ روز خستگی است

بنیامین تأسف می‌خورد که در دنیای مدرن آشیانهٔ سکون و مجالِ پرندهٔ رؤیا از میان می‌رود. دیگر کسی مشغول «ریسندگی و بافندگی» نمی‌شود. ملالْ یک «پارچهٔ خاکستری گرم درون آدمی است که با پرزرق‌وبرق‌ترین و رنگین‌ترین مهارت بافته شده است»، که «وقتی رؤیاپردازی می‌کنیم خود را در این پارچه می‌پوشانیم». ما «در آستر اسلیمی این پارچه ... احساس غریبگی نمی‌کنیم» (۲). سکون که رخت می‌بندد، «استعداد گوش‌سپردن» مفقود می‌شود و «اجتماع شنوندگان» نیز به‌دنبال آن ناپدید می‌شود.

اجبار به تسلیم‌کردن همه‌چیز در برابر ارتباطات و دیده‌شدنْ وقیح است. به نمایش گذاشتن هرزه‌نگارانهٔ تن و روح وقیح است. ارزش نمایشی، بیش از هر چیز، وابسته به ظاهرهای زیباست. لذا، به‌خاطر نمایش اجباری، اجبار به زیبایی و تناسب اندام شکل می‌گیرد. «عمل زیبایی» در صدد بیشینه‌کردن ارزش نمایشی است. الگوهای (نقش) امروزی، به‌جای ارزش درونی، سنجه‌های بیرونی را عرضه می‌کنند که فرد حتی به روش‌های خشونت‌آمیز دنبال تناظر با آن‌هاست.

به روایت آرنت، دنیای مدرن (در مقام دنیای «زحمت‌کشی» [Arbeitsgesellschaft])، وقتی انسان را به حیوان زحمت‌کش (animal laborans) تقلیل می‌دهد، هرگونه امکان فعل را باطل می‌کند. او مدعی است که «فعل» زمینه‌ساز امکان‌های جدید است، ولی بشریّتِ مدرن منفعلانه در ید فرایند گمنامِ زندگی است. به این ترتیب است که تفکر به حساب و کتاب تقلیل می‌یابد، یعنی یک کارکرد مغزی محض («محاسبهٔ پیامدها» (۳)). همهٔ صورت‌های زندگی فعال، هم تولید و هم انجام فعل، به سطح زحمت‌کشی محض تقلیل می‌یابند. از نگاه آرنت، مدرنیته با فعال‌سازی بی‌سابقه و قهرمانانهٔ ظرفیت بشری آغاز می‌شود، اما به انفعال مرگ‌بار پایان می‌یابد.

آدمی باید سه چیز را یاد بگیرد: نگریستن، اندیشیدن، و گفتن‌ونوشتن.

تجربه [Erfahrung] مستلزم مواجهه با دیگری است. تجربه دگرگون می‌کند. در مقابل، تجربه‌گری [Erlebnis] اِگو را تا عمق دیگری، تا عمق دنیا، گسترش می‌دهد. تجربه‌گری مقایسه می‌کند. خویشتن‌دوستی کماکان مبتنی بر نفی‌اندیشی است، چون از ارزش دیگری می‌کاهد تا ارزش خود زیاد شود. خود خودش را به مصاف دیگری می‌فرستد. در نتیجه، دیگری برای حفظ فاصله وارد عمل می‌شود. خویشتن‌دوستی یعنی موضع‌گیری صریح در مقابل دیگری. ولی خودشیفتگی این مرز میان خود و دیگری را مبهم می‌کند. فرد که مبتلا به اختلال خودشیفتگی شود، در خودش غرق می‌شود. ارجاع به دیگری که از میان برود، هیچ خودانگارهٔ باثباتی نمی‌تواند شکل بگیرد

فاصله که نباشد، ادراک از طریق لامسه و لمس پیش می‌رود. لامسه یعنی تماس بدون جسمانیّت، «مجاورت پوستی چشم و تصویر»(۱۱)، تنها با یک نفَس فاصله. چون فاصله‌ای در کار نیست، فقدان غور زیبایی‌شناسانه، فقدان پرسه‌زنی، میسّر است. ادراک لمسی منتهی‌الیه فاصلهٔ زیبایی‌شناختیِ نگاه خیره است و به‌واقع انتهای نگاه خیره. فقدان فاصله نه‌تنها قُرب نیست که، اگر هم کارکردی داشته باشد، نابودکردن قُرب است. قُرب مملو از فضاست، ولی بی‌فاصلگی فضا را نابود می‌کند. درون قُرب نوع خاصی از فاصله حک شده است. لذا ابعاد قُرب گسترده‌اند. بدین معنا، هایدگر از یک «نزدیکی ناب» سخن می‌گوید «که فاصله را حفظ می‌کند» [reine die Ferne aushaltende Nähe]. (۱۲) بااین‌حال، «درد نزدیکیِ آنچه دور است»(۱۳) یک امر منفی به حساب می‌آید که باید حذف شود. شفافیت، با جابه‌جاکردنِ [ent-fernt] همه‌چیز، یک وضعیت بی‌فاصلهٔ یکنواخت می‌سازد که نه نزدیک است و نه دور.

نشانهٔ جامعهٔ معاصر زوالِ دیگری‌بودگی و بیگانه‌بودگی است. دیگری‌بودگی نمایندهٔ یک مقولهٔ بنیادین در ایمنی‌شناسی است. هر واکنش ایمنی‌شناختی واکنش به «دیگری‌بودگی» است. ولی اکنون دیگری‌بودگی دارد جای خود را به «تفاوت» می‌دهد که مستلزم واکنش ایمنی‌شناختی نیست. تفاوتِ پسا-ایمنی‌شناختی (یا درواقع پست‌مدرن) هیچ‌کس را بدحال نمی‌کند. این تفاوت، در ادبیات ایمنی‌شناسی، نمایندهٔ «مشابه» است.۲ چنین تفاوتی فاقد نیشِ آن بیگانه‌بودگی‌ای است که واکنش شدید ایمنی‌شناختی را برمی‌انگیخت. صفت بیگانه‌بودگی از کار می‌افتد تا به فرمول مصرف فروکاسته شود. بیگانه جای خود را به غریبهٔ جذاب می‌دهد. توریست در آن سیاحت می‌کند. توریست (یعنی مصرف‌کننده) دیگر یک اُبژهٔ ایمنی‌شناختی نیست.

در جامعهٔ نمایش‌محور، هر سوژه‌ای اُبژهٔ تبلیغگر خویش نیز هست. هر چیزی با ارزش نمایشی‌اش سنجیده می‌شود. جامعهٔ نمایش‌محور جامعهٔ هرزه‌نگاری است. همه‌چیز بیرونی، برهنه، بی‌حفاظ، بی‌لباس و به‌تماشاگذاشته‌شده است. نمایش که زیاده از حد شود، هر چیزی به کالا تبدیل می‌شود: بدون داشتن «هیچ سرّی»، آن چیز «محکوم به ... بلع بلافاصله است»(۷). اقتصاد سرمایه‌دارانه نمایش اجباری را بر همه‌چیز تحمیل می‌کند. صحنه‌آراییِ نمایش فی‌نفسه ارزش‌آفرین است: ماهیت ذاتی چیزها [Eigenwüchsigkeit der Dinge] رها شده است. آن‌ها ناپدید می‌شوند، اما نه در تاریکی، که به‌واسطهٔ ظهور بی‌حد: «در حالت مرسوم‌تر، خاتمهٔ چیزهای مرئی در خفا و سکوت رقم نمی‌خورد، بلکه مرئی‌تر از آن می‌شوند که مرئی باشند و این وقاحت است» (۸).

هرزه‌نگاری نه فقط اروس، که سکس را نابود می‌کند. نمایش هرزه‌نگارانه موجب غریبگی از میل جنسی می‌شود، زیستنِ این میل را ناممکن می‌کند. امر جنسی به شبیه‌سازی لذت توسط زنان و بازی فعل جنسی توسط مردان کاسته می‌شود. لذتی که در نمایشگاه به نمایش گذاشته شود اصلاً لذت نیست. نمایش اجباری مستلزم ازخودبیگانگیِ خودِ بدن نیز هست. سکنی‌گزیدن درون بدن ناممکن می‌شود. این نتیجهٔ نمایش و به تبع آن استثمار بدن است. نمایش یعنی استثمار. ضرورت نمایشْ خودِ سکنی‌گزیدن را هم نابود می‌کند. جهانی که به یک اتاق نمایش تبدیل شود سکنی در آن ناممکن از آب درمی‌آید.

پیش‌فرض زندگی متفکرانه آموختن شیوهٔ خاصی از نگریستن است. نیچه در غروب بتان سه وظیفه را صورت‌بندی می‌کند که برایشان تعلیم لازم است. آدمی باید سه چیز را یاد بگیرد: نگریستن، اندیشیدن، و گفتن‌ونوشتن. به قول نیچه، هدفِ آموزشْ «فرهنگ نجیب» است. یادگیریِ نگریستن یعنی «عادت‌دادن چشمانت به سکون، به صبر، به اینکه بگذاری امور بر تو هویدا شوند»، یعنی توان توجه عمیق و متفکرانه را در خود بپرورید، یعنی بتوانید طولانی و آرام خیره شوید. این‌گونه «یادگیری نگریستن» نمایندهٔ «اولین تعلیم ابتدایی معنویت [Geistigkeit]» است. آدمی باید یاد بگیرد که «فوراً به یک محرّک واکنش نشان ندهد، بلکه مهار غریزه‌های بازدارنده و مانع را به دست بگیرد». به همین منوال، «هرگونه فقدان شاخص معنویت [Ungeistigkeit]، هر تکه‌ای از ابتذال عوام، به‌خاطر ناتوانی در مقاومت مقابل یک محرّک است» (۱): ناتوانی در نه گفتن. واکنش فوری نشان‌دادن، تسلیم هر تکانه‌ای شدن، کم از بیماری ندارد و نمایندهٔ یک علامت استهلاک است. حرف نیچه در اینجا ساده است: او از ضرورت احیای زندگی متفکرانه می‌گوید.

بدین روش، حوزهٔ عمومی [Öffentlichkeit] را برمی‌اندازد (در واقع آگاهی عمومی و انتقادی را برمی‌اندازد) و مشغول خصوصی‌سازی دنیا می‌شود. اینترنت به یک حوزهٔ صمیمی یا ناحیهٔ آسوده تبدیل می‌شود. مجاورت، که فاصله‌ها تماماً از آن حذف شده‌اند، یک فُرم دیگر از بیان شفافیت است. ستمگریِ صمیمیت در آن است که همه‌چیز را روان‌شناختی و شخصی می‌کند. حتی سیاست‌ورزی هم از چنگ آن نمی‌گریزد. بر این اساس، سیاست‌مداران هم دیگر بر اساس عمل‌هایشان سنجیده نمی‌شوند. در عوض، توجه عمومیْ دل‌واپسِ شخص ایشان است؛ این هم موجب صحنه‌سازی‌های اجباری از سوی آن‌ها می‌شود

بیش‌فعالیْ نمایندهٔ یک شکل بسیار منفعل از عمل است که فعل آزادانه را ناممکن می‌کند.

بیش از آنکه افسرده باشیم فرسوده‌ایم.

خستگی انسان را قادر می‌سازد که وارهیدگی یکتا [Gelassenheit]، نه‌کردنِ متین و باوقار، را تجربه کند. در این حالت، حواس آدم پژمرده یا بی‌رمق نمی‌شوند، بلکه نوع خاصی از رؤیت‌پذیری برانگیخته می‌شود.

بااین‌حال، ایجاب‌مَداریِ جامعه به حذف خشونت نمی‌انجامد. ریشهٔ خشونت صرفاً وجه سلبیِ معارضه یا کشمکش نیست، بلکه [خشونت] از وجه ایجابیِ اِجماع هم نشأت می‌گیرد. امروزه تمامیّت‌خواهی سرمایه، که گویا همه‌چیز را جذب و هضم می‌کند، نمایندهٔ خشونت اِجماعی است. مناقشه دیگر میان گروه‌ها یا ایدئولوژی‌ها یا طبقه‌ها رُخ نمی‌دهد، بلکه میان افراد اتفاق می‌افتد. ولی این حقیقت هم، آن‌چنان‌که ارنبرگ مدعی می‌شود، برای فهم بحران سوژهٔ دستاوردخواه اهمیت ندارد. (۲۱) آنچه مشکل‌آفرین می‌شود نه رقابت فردی فی‌نفسه، بلکه خودارجاعی است که به رقابت مطلق می‌انجامد. یعنی سوژهٔ دستاوردخواه با خودش رقابت می‌کند: او تسلیم این میل اجباریِ ویرانگر می‌شود که می‌خواهد مرتباً از خودش پیشی بگیرد، مرتباً از سایه‌اش جلو بزند. این قیدوبندی که شخص به دست و پای خودش می‌بندد و به‌عنوان آزادی [به سوژه] قالب می‌شود نتایج مُهلکی دارد.

اگر آدمی فقط توان ایجابیِ درک‌کردن (چیزی) را داشت و توان سلبیِ درک‌نکردن (چیزی) را نداشت، حواسش در چنبرهٔ هجوم محرّک‌ها و تکانه‌های سرزده می‌ماند. در چنین حالتی، هیچ «معنویتی» میسّر نیست. اگر آدمی فقط قدرت انجام‌دادن (کاری) را داشت و قدرت انجام‌ندادن (کاری) را نداشت، تفکر میان سلسله‌ای بی‌انتها از اُبژه‌ها پخش‌وپلا می‌شد. تأمل معطوف به گذشته [Nachdenken] ناممکن می‌شد، چون توانمندی ایجابی (یا تفوّق ایجاب‌مَداری) فقط اجازهٔ تأمل معطوف به آینده را می‌دهد.

جایی که اخلاق جنسی بازدارنده‌ای نباشد که مانع از تخلیهٔ تکانه‌های امیال شود، توهمات پارانویایی پدیدار نمی‌شوند (توهماتی مثل توهمات دنیل پُل شربر که، به عقیدهٔ فروید، در همجنس‌گرایی سرکوب‌شدهٔ او ریشه داشتند). «مورد شربر» نمایندهٔ جامعهٔ انضباطی قرن‌نوزدهمی است، یعنی جایی که ممنوعیت سفت‌وسخت همجنس‌گرایی (یا به‌واقع ممنوعیت کلیِ لذت و میل) غلبه داشت.

«محکوم به بی‌کلامی که شدیم، این نوع خستگی ما را به خشونت کشاند. خشونتی که فقط در شیوهٔ نگاهمان ابراز می‌شد، شیوهٔ نگاهی که دیگری را کج‌ومعوج می‌کرد» (§ ۹).

بیماری‌های روانی مانند فرسودگی و افسردگی، که سردمدار بیماری‌های قرن بیست‌ویکم‌اند، همگی خصیصهٔ پرخاش به خود را نشان می‌دهند. جای خشونت برون‌زا را خشونت خودساخته می‌گیرد که مرگ‌بارتر از همتای برون‌زایش است، چراکه قربانی چنین خشونتی خود را آزاد می‌داند.

در آن‌هایی که از افسردگی یا اختلال شخصیت مرزی یا سندرم فرسودگی رنج می‌برند، علامت‌هایی مشابه با مسلمان‌های اردوگاه‌های نازی‌ها پدیدار می‌شوند. مسلمان‌ها زندانیان زارونزاری بودند که بی هیچ توان و قوه‌ای، مثل افراد مبتلا به افسردگی حاد، کاملاً بی‌احساس شده و دیگر حتی قادر به تشخیص سردی تن یا دستورات نگهبانان خود نبودند. گریزی از این گمان نیست که حیوان زحمت‌کش دوران مدرن متأخر نیز، که به اغتشاش‌های نورونی مبتلاست، می‌تواند عین همان مسلمان‌ها باشد (البته با این فرق که خوب غذا می‌خورد و احتمالاً چاق است).

به قول زیمل، «شاکلهٔ ما چنان است که ... نه‌تنها قدر مشخصی از حقیقت و خطا را به‌عنوان مبنای زندگی‌مان نیاز داریم، بلکه به همان‌قدر وضوح و ابهام در الگوی عناصر زندگی‌مان نیازمندیم» (۲). نتیجه آنکه شفافیت «جاذبهٔ» [Reiz] چیزها را می‌گیرد و «نمی‌گذارد که فانتزیْ امکان‌های خود را وارد میدان کند؛ هیچ واقعیتی نمی‌تواند فقدان آن‌ها را برایمان جبران کند، چون فانتزی از جنس خودجنبشی است که اکتساب و التذاذ نمی‌تواند جایگزین درازمدتش شود

جامعهٔ امروزی دیگر آن دنیای بیمارستان‌ها، دیوانه‌خانه‌ها، زندان‌ها، سربازخانه‌ها و کارخانه‌هایی نیست که فوکو می‌گفت. مدت‌هاست رژیم دیگری جایش را گرفته است: جامعه‌ای متشکل از باشگاه‌های تناسب اندام، دفاترِ جاگرفته در برج‌ها، بانک‌ها، فرودگاه‌ها، پاساژهای خرید و آزمایشگاه‌های ژنتیک. جامعهٔ قرن بیست‌ویکم دیگر یک جامعهٔ انضباطی نیست، بلکه یک جامعهٔ دستاوردسالار [Leistungsgesellschaft] است. ساکنانش هم دیگر «سوژه‌های منقاد» نیستند، بلکه «سوژه‌های دستاوردخواه» هستند. آن‌ها کارآفرینان خودشان‌اند. دیوارهای نهادهای انضباطی، که بهنجار را از نابهنجار جدا می‌کردند، اکنون منسوخ به نظر می‌آیند.

جامعهٔ امروزی دیگر آن دنیای بیمارستان‌ها، دیوانه‌خانه‌ها، زندان‌ها، سربازخانه‌ها و کارخانه‌هایی نیست که فوکو می‌گفت. مدت‌هاست رژیم دیگری جایش را گرفته است: جامعه‌ای متشکل از باشگاه‌های تناسب اندام، دفاترِ جاگرفته در برج‌ها، بانک‌ها، فرودگاه‌ها، پاساژهای خرید و آزمایشگاه‌های ژنتیک. جامعهٔ قرن بیست‌ویکم دیگر یک جامعهٔ انضباطی نیست، بلکه یک جامعهٔ دستاوردسالار [Leistungsgesellschaft] است. ساکنانش هم دیگر «سوژه‌های منقاد» نیستند، بلکه «سوژه‌های دستاوردخواه» هستند. آن‌ها کارآفرینان خودشان‌اند. دیوارهای نهادهای انضباطی، که بهنجار را از نابهنجار جدا می‌کردند، اکنون منسوخ به نظر می‌آیند.

ناخوشی‌های نورون‌شناختی از قبیل افسردگی، اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی، اختلال شخصیت مرزی و سندرم فرسودگی علامت‌های شاخص آسیب‌های سلامت در آغاز قرن بیست‌ویکم‌اند. آن‌ها عفونت نیستند، بلکه سکته‌اند،

افسردگی جلوهٔ بیمارگونهٔ انسان دورهٔ مدرن متأخری است که نمی‌تواند خودش شود. ارنبرگ این نوعِ انسان را با «انسان خودفرمان» نیچه برابر می‌داند، ولی نمی‌بیند که حاکم و مهدورالدم (یا ارباب و برده) حقیقتاً یکی شده‌اند. نزد نیچه، نه «انسان خودفرمان»، بلکه «واپسین انسان» است که خودش را به‌عنوان بردهٔ خودش استثمار می‌کند. خلاف آنچه ارنبرگ ادعا می‌کند، نیچه ایدهٔ «انسان خودفرمان» را تحت لِوای نقد فرهنگی توسعه داد، یعنی تحت لوای الگوی بدیلی برای سوژهٔ دستاوردخواهِ مستهلک‌شده. به همین دلیل است که «انسان خودفرمان» اهل فراغت [Muße] است. نیچه اگر بود، از دیدن اشخاص بیش‌فعال منزجر می‌شد: انسانی که «روح قوی» دارد «آرام» می‌ماند، «کُند حرکت می‌کند» و «از هرچه بیش‌ازحد پرنشاط باشد اکراه دارد»(۲۷). به‌همین خاطر است که در چنین گفت زرتشت می‌نویسد: و شما همگان، که کارِ توان‌فرسا و چیزهای زودگذر و نو و شگفت را دوست می‌دارید، شما خویشتن را خوب تاب نتوانید آورد. تکاپوی شما برای گریز است و خواستتان ازیادبردن خویش.

«نه» همچنان بر جامعهٔ انضباطی حکم‌فرماست. جنبهٔ نفی‌اندیشِ آن جامعه است که دیوانگان و مجرمان را می‌سازد. در مقابل، افسردگان و بازندگان محصول جامعهٔ دستاوردسالارند.