کتاب نسبت دین با علم و فناوری

اگر شما بالای سر یک کارخانه‌ای که شراب تولید می‌کند، یک انسان موحّد را بگذارید تا از سر شب تا صبح دعای جوشن کبیر بخواند، انگوری که در این فرآیند ریخته می‌شود، سرکه نخواهد شد؛ بلکه انگور به خمر و شراب مست کننده‌ای تبدیل می‌شود که حرام و نجس است.

سخن طرفداران تمدن اسلامی این نیست که ما باید علم و تکنولوژی را توقیفی کنیم؛ هم‌چنین حرف این را نمی‌گوید که باید علم و تکنولوژی را نابود کنیم و به قبل عصر صنعت برگردیم. این جریان معتقد است که باید تحولات اجتماعی تحت مدیریت دین واقع شوند و مدیریت دینی نه فقط بر ارزش‌ها بلکه بر عقلانیت و فنّاوری نیز حکومت کند.

همان‌گونه که قوای ظاهریِ انسان را رهبری می‌کند، قوای عقلانی او را نیز رهبری می‌کند. این‌گونه نیست که دین درباره قواعد چشم و پرهیز آن از هرزه‌گری دستور داشته باشد، ولی درباره هرزه‌گری عقل اشکالی نگیرد و بگوید هرزه‌گری خیال جایز است و هر هنری، محترم است! چرا که هنر می‌تواند ناشی از هرزه‌گری خیال باشد، هم‌چنانی که دانش نیز می‌تواند ناشی از هرزه‌گری هوش انسان باشد. هوش هرزه، دانش هرزه می‌سازد.

در رویارویی با غرب نباید خیال کنیم که با یک جماد بی‌روح طرف حسابیم و این جماد در اختیار ماست! بلکه باید هوشیار باشیم که در این دست یک «روح» ی وجود دارد و ارادهٔ او مشغول عمل است و فاعلیت دارد.

ظاهر قضیه این است که بالأخره هم مؤمن و هم کفار نیازمند پوشاک و تغذیه و مسکن هستند؛ اما اگر دقت کنیم، فرآیند ارضای این نیازها در بین این دو طیف موجب می‌شود که نیازهای ـ به ظاهر ـ مشترکشان هم متفاوت شود؛

ما معتقدیم «انگیزه» در «انگیخته» دخیل است؛ تا جایی‌که انگیزه می‌تواند هویت انگیخته را دگرگون کند. یعنی انگیزه مقوم انگیخته است و هویت خروجی یک فرآیند را متاثر از خود می‌کند

این‌که بگوییم «غرب، خوب و بد دارد و می‌توانیم غرب خوب را از غرب بد جدا کنیم» با این‌که بگوییم «غرب مثل کود است که باید آن را پای درخت سیب بریزیم تا سیب به دست بیاوریم یا پای بوته هندوانه بریزیم تا هندوانه کشت کنیم» تفاوت‌های اساسی دارد. فرآیند انحلال چیزی غیر از فرآیند تجزیهٔ ساده و بهره‌وری است.

لازمه عمل‌گرایی هوشمندانه نیز این است که نباید از بحث‌های اساسی و بنیادین غفلت کنیم؛ زیرا نوع مواجههٔ ما با عقلانیت و فنّاوری‌های غرب از مباحث مهم و بنیادینی نشأت می‌گیرد که یکی از این مباحث، رابطهٔ دین با علم و فن‌آوری است.

تفاوت نگاه طرفداران تمدن اسلامی با دیگر رویکردهای مشابه این است که معتقدند: «همهٔ علوم باید تحت مدیریت دین تولید شوند»؛ و از سوی دیگر نیز دین را منحصر در اعتقادات و اخلاق و احکام استنباط شده فعلی نمی‌دانند؛ بلکه سرّ دین را «توحید»، باطن دین را «ولایت» و ظاهر دین را شریعت می‌دانند. به عبارت دیگر، دین عبارت است از: «طریق جریان سرپرستی ولایت خدای متعال بر تکامل تاریخ».

این جریان سرپرستی باید بتواند همهٔ نیازمندی‌های انسان را تامین کرده و عقلانیت، ابزارها، فنّاوری‌ها و سازوکارهای اجتماعی را - که تأمین‌کنندهٔ نیازمندی‌های انسان هستند - مدیریت کند. از این‌رو معنای حداکثری بودن دین، مدیریت حداکثری است؛ نه نقلی شدن همه چیز.

ولایت، طریق جریان الوهیت خدای متعال در عالم است

که هنر می‌تواند ناشی از هرزه‌گری خیال باشد، هم‌چنانی که دانش نیز می‌تواند ناشی از هرزه‌گری هوش انسان باشد.

هوش هرزه، دانش هرزه می‌سازد. ما همان‌گونه که نیازمند تهذیب روحی و اخلاقی هستیم، نیازمند تهذیب دانش و هنر نیز هستیم.

اختلاف نظر طرفداران مدرنیتهٔ اسلامی با طرف‌داران تمدن اسلامی در این است که رویکرد اول معتقد به گزینش تکنولوژی است، در حالی‌که رویکرد دوم به دنبال انحلال غرب در تفکر اسلامی است.

اگر اراده انسان در مقام فهم، در مقام بندگی و اطاعت باشد؛ یعنی نه فقط در «مقام نیّت» بلکه در «رعایت قواعد بندگی در مقام فهم»؛ یا به بیان دیگر، برای این‌که انسان بتواند مؤمنانه بفهمد لازم است که منطق و متدولوژی فهم‌اش را نیز متناسب با ایمان درست کند؛ تنها در این صورت است که می‌توان جهان را مؤمنانه فهمید، درغیراین‌صورت جهان کافرانه فهم خواهد شد، حتی اگر انسان نمازشب‌خوان باشد!

تکنولوژی‌ای که منطق و فلسفه حاکم بر آن در اختیار ما نباشد تابع ما نخواهد بود و ما فقط مصرف کننده خواهیم بود، نه صاحب و مالک و واجد آن. واجدیت علم و تکنولوژی به تسلط بر آن است و نه مصرف آن.

دنیای غرب به طور جدّی از فرهنگ مذهب فاصله گرفته است.

اگرچه علم در یک موقعیت تاریخی خاصی از دنیای اسلام به دنیای غرب صادر شده و در آن‌جا تاثیرگذار بوده است، اما آن‌چه در دورهٔ مدرن تحت عنوان دانش‌ها و فنّاوری‌های جدید عرضه می‌شود، توسعه‌یافتهٔ آن عقلانیت مذهبی نیست و با آن، تفاوت‌های ماهوی غیرقابل انکاری دارد.