بریده‌هایی از کتاب نفوس مرده

هیچ‌چیز نمی‌تواند در زندگی مطبوع‌تر از بودن در جای خلوت و انزوا و التذاذ از مناظر زیبای طبیعت و مطالعهٔ کتاب باشد.

تازمانی‌که هریک از ما احساس نکند که آن‌گونه که در هنگام شورش ملت‌ها هرکسی سلاح به‌دست می‌گیرد، او هم باید بر ضد پلیدی‌ها قیام کند، تمامی این کارها بی‌نتیجه خواهد بود.

در جهان بسیاری از مردم هستند که به‌خودی خود شخصیتی ندارند، بلکه مانند لکه یا خالی شخصیت دیگران را کامل می‌کنند.

اگر امروز به جوانِ آتشی‌مزاجی تصویرِ ایامِ پیری‌اش را نشان دهید از ترس و وحشت به‌یکباره از جا می‌جهد. آری، هنگامی که از سال‌های پُرطراوت جوانی به آستانهٔ کهولتِ خشن و تلخ و ناگوار گام می‌نهید از همهٔ مزایا و صفات انسانی برای ایام پیری و شیخوختِ خویش توشه بردارید و هرگز آن را در نیمهٔ راه رها نکنید، چون دیگر آن دوران و آن عواطف باز نمی‌گردد و هرگز دوباره به‌چنگ نمی‌آید.

از بشر هرچه بگویند برمی‌آید و او به همه چیز تبدیل می‌شود.

هر ملت نیروهای عظیمی را در بطن خود به ودیعت دارد و از استعداد روحی و نیروی اخلاق برخوردار است. هر ملت صاحبِ ویژگی‌های درخشانی است و از مواهب الهی نصیبی دارد و به وسیلهٔ کلمات مخصوصی که اشیا را با آن می‌نامد، از سایر ملل مشخص و متمایز می‌شود و در کلمات قسمتی از مشخصات اخلاقی را که خاصِ اوست منعکس می‌سازد...

در جهان بسیاری از مردم هستند که به‌خودی خود شخصیتی ندارند، بلکه مانند لکه یا خالی شخصیت دیگران را کامل می‌کنند. ایشان در جایی می‌نشینند و سر را بی‌حرکت در یک حالت نگه می‌دارند، چنان‌که انسان به‌راحتی آنان را مانند مبل و اثاث اتاق می‌پندارد و با خود می‌اندیشد که: «شاید از این دهان از روز او تاکنون یک کلمه هم خارج نشده است.»

در یکی از این مجالسِ بال، زنی بسیار جذاب را دیدیم که نیمه‌عریان بود. من به خود گفتم: «مرده شو ببردش!» اما کووشینیکوف که مردی بذله‌گوست پهلویش نشست و به زبان فرانسه به قدری از او تمجید و تحسین کرد که ... باور کن زنان ساده و معمولی هرگز اجازهٔ چنین کاری را به او نمی‌دادند. اسم این کار را هم گذاشته بود «توت‌فرنگی چیدن».

حقیقت این است، تا زمانی که انسان پایه‌های زندگانی‌اش را به جای آن‌که بر افکار بیهوده و پوچِ جوانی بنا کند، بر پای‌بستِ محکم و عاقلانه‌ای استوار نسازد هنوز هدفش معلوم و مشخص نشده است.

سخن دیوانگان، هر قدر هم احمقانه باشد، باز گاهی مرد خردمند را آشفته و پریشان می‌سازد و تخم شک و تردید را در ذهنِ وی می‌افشاند.

در همهٔ ما این نقص وجود دارد که می‌خواهیم گناهان و خطاهای خود را لاپوشانی کنیم و پیوسته می‌کوشیم آتشِ خشم خود را با حمله به اطرافیان خاموش کنیم.

نسل حاضر خندان و مغرور و خودخواه به یک سلسله‌خطاها و اشتباهات جدیدی دست می‌زند که بی‌شک پس از سال‌ها نسل‌های آینده به آن خواهند خندید.