کتاب یادداشت های امیراسدالله علم (دفتر اول)

برنامه آموزش و بهداشت رأیگان نیز چندان معناًیی نداشت. در ۱۳۵۵ تنها ۷۵٪ کودکان به آموزش دسترسی داشتند، آن هم در شرایطی که حتّی در پایتخت مدرسه‌ها تا سه نوبت کار می‌کردند و شمار شاگردان هر کلاس به ۸۰ـ۷۰ تن می‌رسید. بر پایه گزارش سال ۱۹۷۹ بانک جهانی، درصد اشخاص بالغ باسواد در ۱۹۷۵، در تانزانیا ۶۶، در ترکیه ۶۰ و در ایران ۵۰ بیش نبود، هم‌چنین در ۱۹۷۷ انتظار عمر متوسط در ترکیه ۶۰ در ایران ۵۲ و در هندوستان و تانزانیا ۵۱ سال بود. به زبان دیگر چه در زمینه آموزشی و چه در زمینه بهداشتی، وضع ایران از کشورهایی که درآمد کمتر یا خیلی کمتر داشتند، بهتر نبود.

جشن‌های دو هزار و پانصد سال شاهنشاهی ایران را آن چنان که شاه آرزو داشت برپا ساخت و جزیره کیش را که قرار بود با اجرای برنامه‌ای جامع، مرکزی برای جلب سیّاح از شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس گردد، در عمل تبدیل به کانون بسیار لوکسی برای شاه و اطرافیان او کرد.

مصدّق مظهر آرزوهای ملّت برای گرفتن حقّ کشور و تأمین آینده‌ای بهتر بود.

امشب ساعت یک صبح است که به تهران برمی‌گردم. در این جا خبر مهمّی نبوده جز این که رادیو لندن گویا به انتخابات ایران حمله کرده است. یکی نمی‌پرسد پدرسوخته‌ها به شما چه ربطی دارد؟ بر فرض انتخابات ایران خراب، به رادیو لندن چه مربوط است؛ مگر شما فضول‌باشی محلّه هستید؟ از آن بدتر آن که روزنامه اطلاعات هم جواب داده است، یعنی مدرک باقی گذارده.

وقتی سر شام رفتم از من پرسید: آیا میل داری با دختر قوام ازدواج کنی؟ تعجّب کردم که این چه حرفی است! گفتم: دختر قوام کیست؟! گفت: دختر قوام شیرازی، همان کسی که پسرش داماد شاه و شوهر شاهدخت اشرف است. گفتم: چنین مطلبی را اصلاً فکر نکرده بودم از کجا سر‌چشمه می‌گیرد؟ گفت: امر شاه است! گفتم می‌توانم بگویم نه! گفت: نه!

معلوم گردید به واقع عَلَم شخصاًً این خاطرات را به دور از چشم محمد‌رضاشاه تهیّه و تنظیم می‌کرد ولی از آنجا که وحشت آن را داشته که مبادا آنچه را که می‌نویسد به دست شاه برسد. در تدوین مطالب طوری قلم را به کار می‌گیرد که اگر چنین اتفاقی افتاد مشکلی برای او ایجاد نشود.

بعدازظهر به كاخ گلستان برای جشن سالروز تولد حضرت امام عصر رفتم. من در جلسات مذهبی دربار معمولاً شركت نمی‌كنم. چون وقت ندارم. دكتر باهری معاون من می‌رود و ترتیب پذیرایی مردم را كه خیلی هم استقبال می‌كنند می‌دهد. ولی این عید به خصوص را مرتب می‌روم كه خودم را از جرگه بهایی‌ها كاملاً مشخص و متمایز بكنم. این بهایی‌های بی‌وطن در همه شئون رخنه كرده‌اند. مخصوصاًً مشهور است كه نصف اعضای دولت بهایی هستند و مردم از این بابت خیلی ناراضی هستند. سپهبد ایادی طبیب مخصوص شاهنشاه كه متأسفانه مشهور بهایی است. از این حیث شاهنشاه خیلی صدمه می‌خورد.

اردوی پنج‌هزار نفری که وسیله ما داده خواهد شد، در هر ماه یک صد و پنجاه هزار دلار خرج دارد. شوخی نیست، این اردوی آوارگان فلسطین است.

چون روز عاشورا بود، حوالی ظهر تکیّه دزآشیب رفتم. بعدازظهر برای مجلس ( کاخ) گلستان، ( که) عزاداری از طرف شاهنشاه است رفتم، جلسه خیلی پُر بود. جمعیتی در حدود بیست و پنج هزار نفر و خیلی آبرومند.

کم‌کم مردم فهمیدند که ما حتّی زندگی شخصی خودمان را هم وقف آن‌ها کرده‌ایم.

مذاکرات دیروز با سفیر آمریکا را به عرض رساندم... فرمودند کاش مجدّداً به سفیر آمریکا بگویی، که بر فرض آخوندی هم اگر بعد از ما روی کار بیآید، به درد مبارزه با کمونیسم نخواهد خورد؛ خودش کمونیست می‌شود یعنی دنبال سوسیالیسم اسلامی می‌رود ــ این اختراع تازه آخوندهای متجدّد است.

هنگامی که کارتر اعلام کرد که به کشورهای عضو ناتو هم‌چنین اسراییل، استرالیا، نیوزیلند و چند کشور دیگر بدون قید و شرط اسلحه خواهد فروخت ولی نام ایران را در این فهرست نیاورد، باز هم شاه به علم می‌گوید: " ... یعنی اهمیّت سوق‌الجیشی ایران برای آمریکا از نیوزیلند هم کمتر است؟ شاید آمریکا و شوروی عملاً می‌خواهند دنیا را بین یکدیگر تقسیم کنند..."

گشادبازی مالی و بی‌انضباطی و تقدّم‌های نادرست اقتصادی و نظامی موجب هرج و مرج عجیبی در کارها شد. از ۱۳۵۶ کمبود آب و برق در بیشتر شهرهای کشور به چشم می‌خورد.

به شاه عرض کردم، این جشن آن‌قدر اهمیّت نداشت که شخصاًً تشریف بیاورید. فرمودند، می‌خواهم به جای گریه و ندبه که بین ما مردم این‌قدر معمول است، جشن و شادمانی را تشویق کنم.

" ...اساس کار روی رضایت و رفاهیّت مردم ( است) ، و مردمی که راضی باشند هیچ‌کس به فکر تخطّی به استقلال ( کشور) نخواهد افتاد. ولی اگر... مردمی خوشبخت نباشند و در فقر و فلاکت و بدبختی زندگی کنند ... ( به فرض این که) بزرگترین نیرو‌های نظامی هم پشتیبان ( رژیم) باشد، بالأخره دوام نخواهند کرد و این جامعه محکوم به فناست... "

روز عاشورا بود، حوالی ظهر تکیّه دزآشیب رفتم. بعدازظهر برای مجلس ( کاخ) گلستان، ( که) عزاداری از طرف شاهنشاه است رفتم، جلسه خیلی پُر بود. جمعیتی در حدود بیست و پنج هزار نفر و خیلی آبرومند.

میان عاشق و معشوق فرق بسیار است چو یار ناز نماید، شما نیاز كنید

حافظ وظیفه تو دعا گفتن است و بس در فكر آن مباش كه نشنید یا شنید

سخت در هراس و نگرانم و به هرصورت فرصتی پیش آمد که درد دل کنم. عرض کردم مقررات ( صادرات و) واردات نوید زندگی سخت و گرانی به مردم می‌دهد. راه‌ها خراب است، گوشت نیست یا کمیاب است. آب را گران کردند. خیابان‌ها کنده شده است. این‌ها به مردم صدمه میزند و قابل توجیه نیست. فرمودند ( افزایش عوارض کالاهای وارداتی) برای سعادت مردم است. عرض کردم صحیح است، ولی برای عامه قابل درک نیست. به علاوه این چه سعادتی است که نسل حاضر باید همه صدمات آن را تحمّل کند؟

شهبانوی رئوف خوش‌قلب قبول کردند به آن‌ها که هنوز نمی‌توانند شهریّه بدهند قرض بدهند، البتّه برحسب پیشنهاد شاهنشاه.

از یک‌سو آرزو داشت جامعه‌ای از نظر مادی پیشرفته و کم و بیش غربی برپا سازد و از سوی دیگر کوشید از نظر سیاسی به خودکامگی سده پیش گراید.

فرمودند، اسراییل ۶۰۰ میلیون دلار سالیانه اسلحه می‌خرد، حالا به من ایراد می‌كنند كه چرا اسلحه می‌خری؟ اگر اسلحه نمی‌داشتیم كه همین عراق كوفتی سبیل ما را دود می‌داد. كشتی‌های روسی دائماً طیاره به عراق می‌آورند

واقعیت این است که در نظام پیشین از دموکراسی و آزادی گفتار و مشارکت سیاسی خبری نبود. ولی با این همه در زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی، به رغم کوتاهی‌هایی که شد و انتقادهایی که می‌توان کرد، کارهای بسیار انجام یافت که چهره ایران را به کلّی دگرگون ساخت.

با گذشت زمان و بالا رفتن سن، آدمی به آب و خاک خود بیش از پیش خو می‌گیرد و با آن پیوندی استوارتر پیدا می‌کند.

جواب‌هایی مرحمت فرمودند که بگویم. خلاصه این که شما آخوندها از زمان قدیم، یعنی زمان پدرم، با قانون عدلیه، نظام وظیفه، رفع حجاب و در موقع خودم با تقسیم املاک و رأی نسوان مخالفت نمودید. تحمّل کردم. بدانید حالا حرفتان به جایی نمی‌رسد، واقعاًً درست می‌فرمودند.

به رغم بودجه عظیمی که صرف تبلیغات می‌شد، مردم نسبت به خبرهای رسانه‌های گروهی داخلی بی‌اعتنا بودند و علّت این امر گذشته از عدم امکان مشارکت آنان در فرایند تصمیم‌گیری سیاسی، شیوۀ ناشیانه تبلیغاتی بود.

ساعت ۴ بعدازظهر مجدداًً برای کارهای جاری شرفیاب شدم... منجمله عرض کردم، در سلام‌ها قضات که نماینده قوه مستقل قضائی هستند، باید مقدم بر قوه مجریه باشند و این تقاضای وزیر دادگستری هم هست. فرمودند هر دو غلط می‌کنند، این روها را به اینها ندهید. اگر ما می‌خواستیم این مراعات‌ها را بکنیم، کی می‌توانستیم این همه پیشرفت‌ها را در ظرف فقط ده سال بکنیم؟ این دادگستری با حقّه‌بازی تمام سواحل شمال را به مردم داد که خراب کردند؛ حالا این‌جور ادّعاها هم دارد؟ عرض کردم باید آن‌ها را اصلاح کرد نه این‌که توی سرشان زد. دیگر چیزی نفرمودند.

عصری لایحۀ خانواده را با ( جواد صدر) ، وزیر دادگستری و دکتر ( محمّد) باهری بررسی کردیم.

عصر اوقاتم تلخ شد. گزارش بدی از آلمان رسید که دانشجویان در تلویزیون کلن مصاحبه بسیار بدی بر علیه شاهنشاه کرده‌اند. نمی‌دانم ساواک این همه اظهار اطمینان می‌داد، این چیست؟ فوق‌العاده از این سفر شاهنشاه به آلمان ناراحت هستم. اگر بهمن قشقایی را سال گذشته اعدام نکرده بودند، قبل از حرکت شاهنشاه گرویی خوبی بود

تقدّم شاه دو چیز بود، یکی این که درآمد نفت را تا آن‌جا که شدنی بود افزایش دهد، و دیگر این که درآمد مزبور را پیش از هر چیز صرف خرید اسلحه و گسترش ارتش کند. از هنگامی که برنامه‌های پنج ساله آبادانی به راه افتادند، فرض بر این بود که درآمد نفت به مصرف عمران کشور برسد، ولی در عمل به دنبال هر " پیروزی نفتی" پیش از آن که دولت فرصتی برای اندیشیدن به طرح‌های نیمه‌کاره یا انجام‌نیافته پیدا کند، شاه فهرست درازی از نیازمندی‌های ارتش عرضه می‌داشت و دیگر کسی را یارای گفت‌وگو نبود ــ تنها در بودجه سال ۱۳۵۲ ناگهان هزینه سرمایه‌گذاری ارتش ۳۰۰ درصد و هزینه جاری ۲۰۰ درصد افزایش یافت.