کتاب ملی سازی ایران

به اعتقاد او، آموزش در ایران «فایق» بود و با ارزش‌های مربوط به «ترقی و تمدن» گره خورده بود. وجه ممیزه این ارزش‌ها به‌وضوح جدایی آموزش از قلمروِ دین بود. به دلیل این جدایی، آموزش در ایران باستان بسیار پیشرفته‌تر از آموزش در هند باستان تلقی می‌شد. کاظم‌زاده آشکارا از استاندارد مدرن آموزش سکولار به مثابه معیاری استفاده می‌کرد تا با آن درباره ایران کهن قضاوت کند. او با درآمیختن ایران باستان و ارزش‌های مدرنْ تمایز بین مدرنیته و اصالت ایرانی را کمرنگ کرد. کاظم‌زاده توانست با گره زدن ارزش‌های مدرن به گذشته ملی به این ارزش‌ها اصالت ببخشد.

اواسط سده نوزدهم، در ایران هم مانند هند، در نتیجه رویارویی روایات اسطوره‌ای سنتی ایران و شیوه نوین تفکر اروپایی، تلقی جدیدی از ملت ایران سر برآورد

سیاست دولت پهلوی نیز مبتنی بر آن بود که برای ایجاد مملکتی نوین که در آن دولت و جامعه متحد باشند و فرهنگ ملی واحدی واسطه میان آن دو باشد، آنچه را بالقوه حس می‌شد عیان کند. کاری که باید انجام می‌شد تعریف ماهیت و ویژگی‌های این فرهنگ ملی بود.

از جمله اولین «میانجیگرها» ی فرهنگی که به ساختاری مدرن از تاریخ ملی ایران نظام بخشید جلال‌الدین‌میرزای قاجار، پسر چهل و هشتم فتحعلی‌شاه قاجار، بود.

به این ترتیب، ناصرالدین‌شاه از نزدیک با آیین‌ها و تشریفات زندگی عمومی انگلستان عصر ویکتوریا آشنا شد، آیین‌هایی که مشخصه اکثر نقاط اروپا در عصر امپراتوری متأخر بود. شاه از دیدن مکان‌های تفریحی عمومی در داخل و اطراف لندن همان اندازه شگفت‌زده بود که از دیدن انبوه جمعیت. به نظر می‌رسد [رویال] آلبرت هال، که او آن را «محوطه‌ای بسیار بزرگ با سقفی گنبدی‌شکل، بسیار بلند و وسیع»(۳۶) توصیف کرده، تأثیری شگرف در او داشته و شاید همین مکان بر طراحی تکیه دولت، که بعدها در تهران ساخته شد، اثر گذاشته باشد. (۳۷) او از نمایشگاه مجسمه‌های مومی مادام توسو، سالن اپرای سلطنتی، و کریستال پالاس، محل «نمایشگاه بزرگ محصولات صنعتی ملل دنیا» که تقریبا بیست و دو سال قبل برپا شده بود نیز دیدن کرد.

بازطراحی شهری در دوران ناصری به‌هیچ‌وجه دگرگون‌کننده نبود، اما زمانی که لرد کرزن، سیاستمدار محافظه‌کار بریتانیایی، در سال ۱۸۹۱ م/۱۲۷۰ ه.ش از خیابان‌های تهران عبور می‌کرد آن را قابل توجه دید. او نوشته است: تیرهای چراغ برق که برای گاز در خیابان‌ها نصب شده بود اینک چراغ‌های نفتی را به طور موقت و نامطمئن بر آن‌ها قرار داده و با این کار جهان متمدن را مسخره کرده‌اند. معابری که پیاده‌رو دارد و درختکاری است نمودار مختصری از سبک و سلیقه اروپایی است. [...] ما در امتداد کوچه‌های عریض و مستقیم پیش می‌رویم که به میدان‌های وسیع منتهی می‌شوند که در حاشیه آن رواق عمارت‌های بزرگی است. خلاصه ما در شهری هستیم که در شرق واقع شده و رشد و ترقی کرده است، ولی رفته‌رفته جامه فرنگی بر تن می‌کند

تقی‌زاده و همفکرانش، به جای الگوی دوره امپراتوری متأخر، تعبیر نویی از ملت ارائه کردند، که از تلقی‌های «volk-ish [قومی‌ـ مردمی]» و رمانتیک از اجتماع الگو برمی‌داشتند. این الگو استوار بود بر درکی ارگانیک از فرهنگ، تعبیری آرمانی از «عصر طلایی» اصالت، و برداشتی از زمان که به نحوی سفت‌وسخت تاریخمند شده بود، زمانی که در آن ملت در مقام سوژه تاریخ عمل می‌کند، و به بیان بندیکت اندرسون، «از گذشته‌ای بسیار دور ظاهر می‌شود ... و به سوی آینده‌ای بی‌حدومرز بال می‌گشاید.»