کتاب اکنون… اینجا یا بار دیگر شرق مدیترانه

گذشته گذشته است و دیوانگی است آدم اسیر آن بماند به‌خصوص اینکه زندگی از جلو رفتن باز نمی‌ماند. باید بیش از اینکه در گذشته به سر ببریم، به آینده نگاه کنیم!

چه کاری ساخته است برای آن وطن که اکنون اسیرِ حاکمانِ ابدی است، و آن کسان که نوبت خود را برای حکومت انتظار می‌کشند وقتی که امروز اینچنین‌اند؟

بیطرفی، در هر امری، دروغ بزرگی است.

این شرقی‌ها عاطفی‌اند و زود متأثّر می‌شوند، و چه‌بسا ارواحشان وقتی که از بدن جدا می‌شود بترکد، چون شفاف است. ارواحشان به شکل بالون‌های کوچکی به رنگ آبی است...

«شگفت نیست در گذشته کسی کار نیکی کرده باشد، یا که امروز کار نیکی بکند. مایهٔ شگفتیِ دائم این است: چگونه ممکن است آدمی پلید و ناسپاس پیدا بشود؟»

کسی که گذشته را به غلط بخواند، در نگاه به حال و آینده نیز خطا خواهد کرد. برای همین، باید بدانیم چه گذشته تا از خطای مجدّد اجتناب کنیم، از بلاهت است که آدم تاوان یک خطا را دو بار بدهد.

«زمانِ حال برای من اهمّیّت ندارد، ولی آینده بسیار اندوهگینم می‌کند، چون در آن شعله‌ور شدن جهان و ویرانی آن را می‌بینم، و این چیزی است که به تحسّر و مویه‌ام برمی‌انگیزد. من از آن رو سرشک می‌بارم که هیچ‌چیز را ثابت نمی‌بینم، همه‌چیز درهم‌تنیده است؛ لذّت با درد آمیخته است، دانایی با نادانی، بزرگ با کوچک، عالی با دانی. حلقه‌ای است که پیوسته اشخاصِ آن در بازیِ ایّام از پی هم می‌آیند...»

طالع، جانم، عزیزم، بیا و از هر زنی بپرس چقدر در این زندگی، و هر روز، تازیانه می‌خورد. او از لحظهٔ تولّد، از آن لحظه که می‌گویند «دختر است»، سپس از طرز رفتار با او و بالاخره از نگاه به او به‌عنوان وجود زندهٔ محض یا شکلی از خدمت رایگان و لذّت، تازیانه می‌خورد!

به ده و شاید به بیش از ده نسل احتیاج داریم تا آدم‌های این سرزمین تغییر کنند. برای همین، نه خوشبین باش نه انتظار چیزی داشته باش

«همین‌که آدم بتواند در اینجا زنده بماند خودش نوعی دلاوری است. بنابراین، گزافه و غیرواقعی است که انتظار خوشبینی از او داشته باشیم

اگر آدم در زندگی عادی در بیرون از زندان نیمی از حیات خود را در رؤیاهای بیداری سر می‌کند، باری زندانیان اغلب اوقات، تمام اوقات، به صدای بلند خواب و رؤیا می‌بینند.

«خواب در یکی از دو حالت از چشم آدمیزاد رخت می‌بندد: عشق یا مرگ!

«اگر مرگ، یا احساس مرگ، در نظر آدم‌ها نزدیک و قوی می‌بود، چنان‌که بالفعل هست، انسان مترقّی‌تر می‌شد. اما بیشترین شاهکارِ این موجود از قدیم‌ترین اعصار تاکنون همین است: چطور فراموش می‌کند که مرگ این‌قدر به او نزدیک است.»

برای من مسلّم است که زندان فقط چهاردیواری نیست، فقط دژخیم یا شکنجه نیست. در درجهٔ اول، ترس و وحشت آدمی است، حتی پیش از آنکه پا به زندان بگذارد. و این درست همان چیزی است که دژخیم می‌خواهد، همان چیزی که آدم را زندانیِ همیشگی می‌کند.

در کتاب بزرگی، بزرگ‌تر از این – و به کتابی که در دست داشت اشاره کرد – از زبان جهانگردی هلندی که به مشرق‌زمین سفر کرده بود خواندم، و او به چشم خود دیده بود، که موارد مرگ در آنجا همه نتیجهٔ بیماری یا سالخوردگی و یا بی‌واسطه معلول قتل نیست، چون برخی از آن‌ها به علت سلب آزادی اتفاق می‌افتد که بی‌رحمانه‌ترین مجازات است! این جهانگرد شماری از آدم‌ها را دیده بود که درست به همین علت مرده بودند. همین‌که آدم بازداشت می‌شد، ظرف مدتی که از سه روز تجاوز نمی‌کرد، او را مرده می‌یافتند!

و نباید هم تعجّب کنید که اعتقاد من به دموکراسی از آنچه بین ما متعارف بوده خیلی فراتر رفته؛ این اعتقاد برای من در زندان مسلّم شد و دیگر قابل بازنگری یا تجدید نظر نیست. و حالا، با تأمّل در همهٔ چیزهایی که جریان دارد... من به دموکراسی برای حزب یا گروه یا طبقه‌ای خاص اعتقاد ندارم، به دموکراسی برای همه و در یک سطح معتقدم، به‌جز آن‌هایی که به وطنشان خیانت می‌کنند!

مفهوم نقدی که باید حاکم باشد آزادی من در دشنام دادن به دیگران نیست بلکه سهم من از مسئولیت خطاهایی است که صورت گرفته است، و چرا صورت گرفته، و چگونه می‌توان در آینده از آن‌ها برکنار بود.

وقتی به وطن برگشتم و به چشمان مردم نگاه کردم و با دردشان آشنا شدم و انفاس تیره‌بخت‌ها به من خورد، آن‌وقت می‌توانم با دیگران کاری صورت دهم و موضع درست را اتّخاذ کنم.

و این نتیجهٔ استبداد شرقی است که در تاریخ این سرزمین ریشه‌دار است. بازداشت‌ها در پی سعایت‌ها صورت می‌گیرد و به هیچ دلایلی نیاز ندارد و خیلی وقت‌ها به هدف انتقام انجام می‌شود. همچنین فرد بازداشتی از حق محاکمهٔ عادلانه و علنی محروم است و ازاین‌رو اغلب کسانی که بازداشت می‌شوند مدّت‌های مدیدی در زندان سر می‌کنند بی‌آنکه حکمی دربارهٔ آنان صادر شده باشد، و این خود یکی از علل نگرانی زندانیان و خانواده و خویشان آن‌هاست

«مرگ دامن همه را می‌گیرد و هیچ‌کس نمی‌تواند از آن جان سالم به در ببرد، اما زیباترین مرگ، اگر زیبایی‌ای از هر نوع باشد، این است که آدم دشمنانش را شوربخت کند و نگذارد وقتی مُرد احساس شادمانی کنند، و این به دست نمی‌آید مگر اینکه پی ببرند که مرگ برای او اهمّیّت ندارد و عقوبت هم نیست. و این چیزی است که می‌خواهم به آن برسم و برای آن سعی خواهم کرد.»

اگر مقدّر بود که زنده بمانم و بار دیگر آزاد بشوم، به صدای بلند به همهٔ مردم می‌گفتم: جلّاد از دیوار بیرون و از فضا فرود نیامده است، ماییم که او را به وجود آورده‌ایم، آری ماییم که این کار را کرده‌ایم، و با اصراری ابلهانه، درست همان‌طور که بشرِ قدیم خدایان خود را آفرید! ابتدا برای نظمی سهل و آسان، او را آفریدیم. سپس برای ترساندن کوچک‌ترها و بیگانه‌ها و دشمنان، با او همدست شدیم، تا آنکه به جایی رسیدیم که از خود پرسیدیم تا چه حد قدرت دارد و تا کجا به او نیاز است. از آن پس بود که نگاه ما به او با احتیاط و سکوت همراه شد، سپس رفته‌رفته از او ترسیدیم و این ترس را به زبان می‌آوردیم، تا آنکه به فرمانبری و اطاعت و رضا، و سرانجام به تسلیم، رسیدیم!

اغلبِ ما دیدیم و همگی می‌دانیم، اما لالمانی گرفته‌ایم و آفت بزدلی به جانمان افتاده است. بنابراین، ناچار باید آن کودک در میان باشد که وقتی برهنگی پادشاه را دید، فریاد زد. باید فریاد بزنیم، اعتراض کنیم.

حضرت آدم زن را از دندهٔ خود به وجود آورد، چون روی دیگرِ او و خیال او در سایه و آیینه است. ولی ما فرزندان مدیترانه، در این مرحله، برای آنکه از پدرِ کهنِ خود تقلید کرده باشیم، جز جلّاد نتوانستیم خلق کنیم؛ راه را برای او باز کردیم و با رضایتِ تامّ‌وتمام از او استقبال کردیم. اکنون هم مکرّر به خود می‌گویم: وقتی آدم‌ها عوض می‌شوند، وقتی زندگی تغییر می‌کند، جلّاد هم ناپدید می‌شود!

بی‌هیچ فلسفه‌بافی زیادی، در یک کلام، این جماعتِ حکّام می‌خواهند زمامداری کنند، می‌خواهند به حکومت خود ادامه بدهند، و در راه این هدف همه‌چیز برای آن‌ها مشروع و ممکن است. بنابراین، ملاک قرار دادن قواعد یا اصول در تفسیر واقعیّت و رفتار جز به خطاهای بیشتر منتهی نمی‌شود. این چیزی است که تصوّر می‌کنم، جز این هم بلاهت است... بلاهت محض!

چطور به خود می‌قبولانند و چگونه توجیه می‌کنند که انسانی را از بین ببرند یا تن و روانش را تباه و ناساز کنند وقتی از او قبلاً شناختی نداشته‌اند و او را ندیده بودند و نیز او به آن‌ها بد نکرده بوده است؟ از این بالاتر، این شخصی که کشته‌اند یا تن و روانش را ضایع کرده‌اند چه‌بسا به آن‌ها نزدیک‌تر باشد از کسانی که به آن‌ها فرمان و دستور داده‌اند، و شاید اگر فرصتی پیش می‌آمد که با او در جایی به هم رسند، کنار رودخانه‌ای یا پای چشمه‌ای، می‌فهمیدند چه چیزها که وجه مشترک آن‌ها نیست و چه دردهای مشترکی که ندارند! برای آنکه وجدان خود را مجاب و راحت کنند، تا نمیرند، می‌گویند: اختلاف نظر!

«اگر مرگ، یا احساس مرگ، در نظر آدم‌ها نزدیک و قوی می‌بود، چنان‌که بالفعل هست، انسان مترقّی‌تر می‌شد. اما بیشترین شاهکارِ این موجود از قدیم‌ترین اعصار تاکنون همین است: چطور فراموش می‌کند که مرگ این‌قدر به او نزدیک است.»